Sosyal medyada vakit zaman karşımıza çıkan kolay bir soru, bazen insanlığın en derin dehşetlerini ve ahlaki pahalarını sorgulayan devasa bir tartışmaya dönüşebiliyor. X platformunda süratle yayılan yeni bir etik ikilem, tam olarak bu etkiyi yarattı.
Senaryo epey kolay: Önünüzde kırmızı ve mavi iki buton duruyor ve dünyadaki herkes bilinmeyen bir oylamaya dahil ediliyor. Şayet insanların yarısından fazlası mavi butonu seçerse herkes yaşıyor. Fakat maviye basanların oranı yüzde 50’nin altında kalırsa, yalnızca kırmızı butona basanlar hayatta kalıyor. Bu tercih, binlerce insanı etik ve mantıksal açıdan ikiye böldü.
İnsanlar sanal mecralarda birbirini ikna etmeye çalışırken, Swinburne Teknoloji Üniversitesi’nden oyun teorisi uzmanı Steven Conway mevzuya bilimsel bir yorum getirdi. Conway, birçok kişinin karşılığın çok net olduğunu düşündüğünü lakin bu “net” karşılığın hangi renk olduğu konusunda kimsenin uzlaşamadığını belirtti. Durum aslında klasik “Tramvay Problemi” yahut “Mahkum İkilemi” üzere felsefi çıkmazların dijital çağa uyarlanmış bir versiyonu sayılabilir. Uzmanlara nazaran yaptığımız bu seçim, hayata bakış açımızı ve karar verme sistemlerimizi direkt yansıtıyor.
Kırmızı buton ve kişisel hayatta kalma mantığı
Eliniz direkt kırmızı butona gidiyorsa, matematiksel bir perspektifle şahsî çıkarlarınızı her şeyin önüne koyan bir mantık yürütüyorsunuz demektir. Kırmızıyı savunanların temel desteği hayli düz: Çoğunluk maviye basarsa hayatta kalıyorum, çoğunluk maviye basmazsa yeniden hayatta kalıyorum. Hasebiyle her iki ihtimalde de güvenli olan yol kırmızı seçeneğinden geçiyor. Oyun teorisinde “Nash Dengesi” olarak isimlendirilen bu durum, bireyin kendi çıkarını korumak ismine yapabileceği en rasyonel atılım olarak görülüyor.
Dünyaca ünlü içerik üreticisi MrBeast’in başlattığı misal bir ankette ise iştirakçilerin yüzde 56’sı mavi butonu tercih etti. Bir insanın kendi hayatını oburlarının kararlarına emanet etmesi birinci bakışta riskli görünse de, Conway burada “neden” sorusunun asıl kıymeti oluşturduğunu vurguladı. Maviyi seçenler ekseriyetle kendilerinden evvel toplumu yahut sevdiklerini düşünüyor. Milyonlarca insanın vefatından sorumlu olma fikrinin tartısı, kişiyi toplumsal faydayı gözeten “Pareto-Optimal” sonuca yönlendiriyor.
Bu tartışmanın bu kadar ilgi görmesinin bir nedeni de algoritmaların keskin seçimleri ön plana çıkarması. Conway, bu süreci çağdaş insan için süratli bir “ahlaki kıyamet provası” olarak tanımlıyor. Bir yanda hayatta kalma garantisi sunan bireyselci yaklaşım, öbür yanda kolektif kurtuluş için risk alan toplumsal şuur yer alıyor. Hangi butonu seçeceğiniz, aslında dünyanın nasıl bir yer olduğuna dair inancınızın kısa bir özeti niteliğinde.
