Güneş’te yaşanan hareketlilik sırf gökyüzünde görsel şölenler oluşturmuyor. Son devirde yapılan bilimsel çalışmalar, Güneş’teki patlamaların ve bu patlamaların tetiklediği jeomanyetik fırtınaların, Dünya’daki insanların kalp-damar sıhhati üzerinde de tesirli olabileceğine işaret ediyor.
NASA, geçtiğimiz yıl Güneş’in 11 yıllık döngüsünde en yüksek aktivite noktasına, yani “Güneş maksimumu” evresine ulaşıldığını açıklamıştı. Bu periyot, astrofizikçiler için Güneş’in iç yapısını ve dinamiklerini incelemek ismine eşsiz bir fırsat sunarken, Dünya’ya tesirleri ise sadece kutup ışıkları ve haberlerde sıkça rastlanan Güneş fırtınaları ile sonlu değil.
Son periyotta dikkat çeken bir araştırma, Güneş’teki bu artan aktivitenin, insan sıhhati üzerindeki mümkün tesirlerine ışık tutmayı amaçlıyor.
Brezilya Ulusal Uzay Araştırmaları Enstitüsü’nde misyon yapan bir küme bilim insanı, Güneş’ten kaynaklanan jeomanyetik bozulmalarla kalp krizi riski ortasında direkt bir bağlantı olup olmadığını araştırdı. Çalışma kapsamında, São Paulo eyaletine bağlı São José dos Campos bölgesinde 1998–2005 yılları ortasında yaşanan 1.340 kalp krizi hadisesi incelendi. İncelenen bilgilerde 469’u bayan, 871’i erkekti.
Araştırmacılar, bu olayları birebir devirlerdeki jeomanyetik aktivite seviyeleriyle karşılaştırdı. Güneş kaynaklı manyetik bozulmalar “sakin”, “orta” ve “bozulmuş” halinde üç kümeye ayrıldı. Bilgilerin birinci bakışta bilinen eğilimleri doğruladığı görüldü: Erkeklerde hadise sayısı daha yüksekti, lakin mevt oranları bayan ve erkeklerde birbirine yakındı. Bayanların daha çok atipik, yani klasik göğüs ağrısı dışında belirtilerle hastaneye başvurduğu da gözlendi.
Ancak jeomanyetik aktivite seviyeleri hesaba katıldığında tablo farklılaştı. Kalp krizi olaylarının ve buna bağlı ölümlerin, bilhassa jeomanyetik bozulmaların arttığı periyotlarda bariz biçimde yükseldiği ortaya çıktı. Bu artış bayanlarda daha dikkat cazipti. Araştırmacılar, bayanlarda kalp krizi olaylarının sayıca daha az olmasına karşın, jeomanyetik açıdan bozulmuş günlerde daha yüksek oranda görüldüğünü vurguladı.
Araştırma genişletilince…
Brezilyalı grubun araştırması tek bir bölgeye ve sonlu bir örnekleme dayansa da, misal istikamette öbür çalışmalar da yapılmış durumda. Örneğin, 2018’de yürütülen bir araştırmada, kalp ritmindeki küçük değişimleri ölçen kalp atış suratı değişkenliği (HRV) ile jeomanyetik aktivite ortasında bir münasebet olabileceği rapor edilmişti. Çalışmaya sadece 16 bayan dahil edilmişti, lakin sonuçlar, bedenin bu çeşit dışsal tesirlerden etkilenebileceğini gösteriyordu.
2022 yılında yayımlanan ve 809 erkek bireyin datalarının 16 yıl boyunca izlendiği bir öteki çalışma, ağır jeomanyetik fırtınaların HRV’yi 24 saate kadar düşürebildiğini ortaya koydu. HRV’nin düşük olması çoklukla kalp-damar hastalıkları açısından bir risk işareti olarak bedellendiriliyor. Araştırmacılar, bu bilgilerin kalp sıhhatini muhafazaya yönelik önleyici stratejiler açısından klinik olarak manalı olabileceğini belirtti.
Daha geniş çaplı bir çalışma ise 2023 yılında yapıldı. 1996–2019 yılları ortasında dünyanın farklı bölgelerinden toplanan datalar incelendi ve toplamda 204 farklı coğrafik bölgeden elde edilen bulgular değerlendirildi. Bu araştırma da jeomanyetik bozulmalar ile kardiyovasküler hastalıklar ortasında manalı bir bağ olduğunu gösterdi. Fakat nedensellik alakası kurabilmek için daha fazla data gerektiği de vurgulandı.
Güneş fırtınaları ve kalp krizi: Bağ ne kadar net?
Bu yıl yayımlanan bir meta-analiz, bugüne kadar yapılan altı farklı çalışmayı bir ortaya getirerek mevcut dataları kıymetlendirdi. Rusya’dan bilim insanlarının yürüttüğü çalışma, jeomanyetik fırtınaların kalp krizi, akut koroner sendrom ve inme riskini artırabileceğini ortaya koydu. Lakin araştırmacılar, tahlillerine dahil edebildikleri çalışma sayısının hudutlu olmasının, bulguların genellenebilirliği açısından bir pürüz oluşturduğuna dikkat çekti.
Genel tabloya bakıldığında, Güneş’teki artan aktivitenin insan sıhhati üzerinde bir tesiri olabileceğine dair işaretler giderek artıyor. Tekrar de, kelam konusu tesirlerin nasıl ve hangi düzeneklerle gerçekleştiği şimdi tam olarak açıklanabilmiş değil. HRV üzere ölçümler, bu etkileşimin izini sürmek açısından umut verici bir başlangıç olarak bedellendiriliyor.
Brezilyalı araştırma takımının yürüttüğü bu çalışma, Communications Medicine isimli bilimsel mecmuada yayımlandı.
