Pasifik Okyanusu’nun derinliklerinde bulunan sıra dışı bir fay sınırı, yaklaşık otuz yıldır bilim insanlarının dikkatini çekiyor. “Gofar Fayı” ismi verilen bu bölge, şaşırtan biçimde her 5 ila 6 yılda bir benzeri büyüklükte sarsıntılar üretiyor. Üstelik sarsıntılar neredeyse tıpkı noktada ve birebir güç düzeyinde tekrar ediyor.
Dünyadaki birden fazla faal fay çizgisinde bu türlü tertipli bir döngü görülmediği için araştırmacılar uzun müddettir bu olağan dışı davranışın nedenini anlamaya çalışıyordu. Ekvador kıyılarından binlerce kilometre açıkta yer alan Gofar Fayı, Pasifik ve Nazca tektonik levhalarının kesişim bölgesinde bulunuyor. Bu iki dev levha, birbirlerinin yanından yatay biçimde kayarak hareket ediyor. Yıllık kayma ölçüsü yaklaşık 14 santimetre cvarında. Küçük görünen bu hareket, milyonlarca tonluk kaya kütleleri kelam konusu olduğunda devasa bir güç birikimi demek.
Bilim insanları, bu gücün neden tertipli aralıklarla boşaldığını anlayabilmek için yıllardır bölgeyi yakından izliyor. Okyanus tabanına yerleştirilen hassas ölçüm sistemleri sayesinde sarsıntı öncesi ve sonrası hareketler ayrıntılı formda kaydedildi. Araştırmalar sonucunda uzmanlar, büyük sarsıntıların denetimsiz biçimde büyümesini engelleyen özel bölgeler keşfetti. Bu alanlar, adeta doğal bir fren sistemi üzere davranıyor.
Indiana Üniversitesinden sismolog Jianhua Gong’a nazaran araştırmacılar uzun vakittir bu bariyerlerin varlığını biliyordu. Lakin onların tam olarak nasıl çalıştığı artık daha net anlaşılmış durumda. Datalara nazaran büyük sarsıntılardan evvel bu bölgelerde ağır bir mikro sarsıntı hareketliliği başlıyor. Haftalar boyunca binlerce küçük sarsıntı meydana geliyor. Büyük sarsıntı gerçekleştikten sonra ise birebir bölgeler birdenbire sessizleşiyor.
Bilim insanları bunun nedenini fay sınırının yapısında buldu. Zira bu alanlar düz ve tek modül kayalardan oluşmuyor. Bunun yerine çok sayıda küçük çatlak ve yan kola ayrılmış karmaşık bir yapı içeriyor.
Deniz suyu sistemi değiştiriyor
Araştırmacıların en dikkat cazibeli bulgularından biri de deniz suyunun rolü. Okyanus suyu, fay çizgisindeki derin çatlakların içine kadar sızıyor. Büyük sarsıntı dalgası bu kesimli ve ıslak yapıya ulaştığında ise kayalar birbirine daha güçlü biçimde kenetleniyor. Uzmanlara nazaran bu durum hidrolik bir fren tesiri oluşturuyor. Yani zelzele gücü büsbütün özgür kalmak yerine makul ölçüde sınırlanıyor. Böylelikle sarsıntının daha büyük bir kırılmaya dönüşmesi engellenebiliyor.
Gofar Fayı yerleşim bölgelerinden uzak olduğu için bu sistemli sarsıntılar beşerler açısından direkt bir tehdit değil. Fakat araştırmacılar, benzeri düzeneklerin dünyanın diğer noktalarındaki etkin faylarda da bulunabileceğini düşünüyor.
Bu sistemin tam olarak nasıl çalıştığının anlaşılması, gelecekte büyük zelzelelerin sonlarını iddia edebilmek açısından kritik değere sahip. Bilim insanları, doğal “jeolojik frenlerin” çözülmesinin sarsıntı araştırmalarında yeni bir devrin kapısını açabileceği fikrinde.
