Doğada hayatta kalmanın temel kuralı, bir an evvel büyüyüp kendi başının devasına bakmak. Birçok canlı tipi doğduktan kısa müddet sonra ayağa kalkıp besin aramaya başlarken, biz beşerler bu bahiste sözün tam manasıyla sınıfta kalıyoruz.
Kendi ayakkabımızı bağlamayı öğrenmemiz bile yıllar alıyor. Ortalama ömrümüzün neredeyse dörtte birini, biyolojik olarak “yetişkin” sayılmadığımız uzun hazırlık evresinde geçiriyoruz. Pekala, beşerler neden bu kadar uzun müddet yardıma muhtaç ve savunmasız kalıyor?
Biyolojik antropolog Brenna Hassett‘in dikkat çektiği üzere, bu durumun gerisinde yatan asıl sebep devasa beyin kapasitemiz. Bir Grönland balinası iki asır yaşasa da ergenlik süreci bizimkine misal bir vakit diliminde tamamlanıyor. Lakin insanı farklı kılan, bu süreci yalnızca fizikî büyüme için değil, karmaşık toplumsal ağları öğrenmek için kullanması. Homo habilis periyodundan bu yana beyin hacmimiz arttıkça, o beyni eğitmek için gereken müddet de paralel olarak uzadı.
Yetişkinlerin müdafaasına ve yüksek güçlü besinlere duyulan muhtaçlık, birinci bakışta evrimsel bir zayıflık üzere durabilir. Lakin bu “deneme sürüşü” evresi, aslında zihinsel bir üstün gücün inşası manasına geliyor. Çocuk beyinleri, bilgiyi sürece ve yeni sinirsel yollar kurma konusunda yetişkinlerden çok daha kıvrak bir yapıya sahip. Oyun oynamak olarak gördüğümüz her aksiyon, aslında hayata dair en karmaşık simülasyonların kesimi.
Sosyal yardımlaşma ve hayatta kalma stratejisi
Normalde gelişim süreci uzayan tiplerde üreme suratı düşer fakat beşerler bu kuralı da bozmayı başardı. Büyük maymunlar ortasında, örneğin bir orangutan yavrusunu sekiz yıl emzirirken, beşerler çok daha erken periyotta sütten kesilme kademesine geçiyor. Bu durum annelerin daha süratli halde yine gebe kalabilmesine imkan tanıyor. Sonuçta ortaya, tıpkı anda birden fazla bağımlı çocuğun olduğu geniş aile yapıları çıkıyor.
Bakım yükünün yalnızca ebeveynlerde kalmayıp akrabalara ve topluma yayılması, bu uzun çocukluk devrini sürdürülebilir kılıyor. İşte bizi gezegenin en baskın çeşidi yapan sır da burada saklı. Bir yandan toplumsal kuralları öğrenen büyük beyinlerimizi eğitiyoruz, öbür yandan bu ağır yatırımın getirdiği yükü paylaşarak çoğalmaya devam ediyoruz. Bu karmaşık sistemin işlemesini sağlayan en büyük kozumuz ise çocukların içgüdüsel sempatikliği. Bu fizikî özellikler yetişkinlerde müdafaa güdüsünü tetikliyor ve böylelikle uzun, “aciz” yıllar müsamahayla karşılanıyor.
