İnsanlar, primatlar ortasında bariz bir çeneye sahip tek tıp. Bu durum uzun yıllardır biyologların aklını kurcalıyordu. Yeni yayımlanan bir baş anatomisi tahlili ise çenenin muhakkak bir fonksiyon için evrimleşmediğini, doğal seçilimin şekillendirdiği öteki değişimlerin bir yan eseri olarak ortaya çıkmış olabileceğini öne sürüyor.
New York eyaletindeki Buffalo Üniversitesi’nden Noreen von Cramon-Taubadel’e nazaran, çeşitler ortasında besbelli biçimde farklı olan her özelliğin kesinlikle doğal seçilim tarafından özel bir maksat doğrultusunda şekillendirildiğini varsayma eğilimi yanılgılı. Evrim süreci birçok vakit insanların düşündüğünden daha karmaşık ve daha az yönlendirilmiş ilerliyor.
Çene yalnızca Homo sapiens’e özgü
Basitçe tabir etmek gerekirse çene, alt çene kemiğinin ön dişlerin ötesine uzanan kemiksi çıkıntısıdır. En yakın akrabalarımız dahil olmak üzere, öbür insan çeşitlerinin hiçbirinde besbelli bir çene bulunmuyor. Bu nedenle çene, Homo sapiens’i tanımlayan temel ayırt edici özelliklerden biri olarak kabul ediliyor. Lakin bu özelliğin neden evrimleştiği uzun müddettir belirsizliğini koruyor.
Ortaya atılan teoriler farklıydı. Birtakım araştırmacılar çenenin çiğneme sırasında alt çenenin ön kısmındaki tansiyonu azalttığını savundu. Kimileri ise konuşma yeteneğimizi desteklediğini ileri sürdü. Bir başka görüşe nazaran çene, eş seçiminde tesirli olan bir özellikti ve bu nedenle cinsel seçilim yoluyla yaygınlaştı. Buna karşılık birtakım bilim insanları çenenin hiçbir özel emelinin olmayabileceğini düşünüyor. Onlara nazaran bu kemiksi çıkıntı, kafatası ve çene evrim geçirirken tesadüfen ortaya çıkmış olabilir.
532 kafatası üzerinde yapılan analiz
Von Cramon-Taubadel ve grubu, tüm bu teorilerin dışında çenenin genetik sürüklenmenin, yani rastlantısal evrimsel değişimlerin bir sonucu olup olmadığını araştırdı. Bu gayeyle müzelerde bulunan insanlara ve çağdaş maymunlara ilişkin toplam 532 kafatası incelendi. Çalışmaya 14 farklı tıp ve alt çeşit dahil edildi. Bunlar ortasında şempanzeler, bonobolar, goriller, orangutanlar ve gibonlar yer aldı.
Araştırmacılar baş ve çene bölgesinde belirlenmiş anatomik noktalar ortasındaki 46 arayı ölçtü. Bu ölçümlerin dokuzu, insanlarda çeneyi oluşturan bölgeyle direkt bağlantılıydı. Elde edilen datalar evrimsel bir soy ağacı üzerine yerleştirildi. Akabinde tüm maymunların son ortak ceddinin beklenen baş ve çene formu kestirim edildi. Takım daha sonra standart bir nicel genetik model kullanarak, her soy sınırında görülen değişimlerin sadece rastlantısal genetik sürüklenmeyle açıklanıp açıklanamayacağını test etti.
Sonuçlar dikkat cazipti. İnsan çenesiyle temaslı üç özelliğin direkt seçilimle şekillenmiş olabileceği görüldü. Bu, bu özelliklerin evrim sürecinde avantaj sağlamış olabileceğini gösteriyor. Lakin kalan altı özelliğin ya seçilimden etkilenmediği ya da çeneyle direkt temaslı olmayan diğer özelliklerin evriminin yan eseri olduğu ortaya çıktı.
Dik yürüyüş, büyüyen beyin ve küçülen dişler
Araştırmaya nazaran çenenin ortaya çıkışı, insan evrimindeki daha geniş kapsamlı değişimlerle kontaklı. Cetlerimiz daha dik bir duruş geliştirdikçe kafatasının tabanı büküldü ve yüz, şempanzelerde olduğu üzere öne yanlışsız uzamak yerine beyin kutusunun altına yerleşti. Tıpkı periyotta büyüyen beyin hacmi ve beslenme alışkanlıklarındaki değişimler, büyük ön dişlere ve güçlü çiğneme kaslarına duyulan muhtaçlığı azalttı. Bunun sonucunda yüzün alt kısmı ve çene küçüldü.
Zaman içinde üst çene kemikleri geriye çekildi ve alt çene dişlerin ötesine gerçek daha bariz hale geldi. Böylelikle birinci çeneler ortaya çıktı. Bu bulgular, çenenin insanın dik duruş, büyük kafatası ve daha küçük dişler üzere özellikler kazanmasının bir sonucu olarak ortaya çıkmış olabileceğini gösteriyor. Yani doğal seçilim bir beden bölgesini şekillendirirken, öbür bölgelerde de zincirleme değişimlere yol açabiliyor.
Paris’teki Fransız Ulusal Tabiat Tarihi Müzesi’nden Alessio Veneziano, çenenin uyumsal olmayan bir özelliğe, yani direkt doğal seçilimin gayesi olmadan ortaya çıkan bir yapıya, ders kitabı örneği olabileceğini söylüyor.
Bu çeşit evrimsel yan eserlere mimariden ödünç alınan bir tabirle “spandrel” deniyor. Bu kavram, kemer üzere yapıların halinin doğal sonucu olarak oluşan boşlukları söz ediyor. İnsan göbeği deliği ya da Tyrannosaurus rex’in küçük kolları da emsal formda spandrel olarak yorumlanmış özellikler ortasında yer alıyor.
Londra’daki Francis Crick Enstitüsü’nden James DiFrisco ise çalışmanın kafatası ile çenenin ne kadar entegre bir sistem olduğunu gösterdiğini belirtiyor. Doğal seçilim bir bölgeyi değiştirdiğinde, başlangıçta amaç alınmayan öteki özellikler de bu değişime eşlik edebiliyor. Gözle görülür bir özellik olan çene, bağımsız ve tek başına evrimleşmiş bir yapı üzere görünebilir. Fakat bu araştırma, insan evriminin çok daha temaslı ve karmaşık bir süreç olduğunu bir kere daha gözler önüne seriyor.
