Hayatınızda verdiğiniz en riskli karar neydi? Yeni bir araştırmanın sonuçlarına bakılırsa, pek çok kişi için bu sorunun karşılığı “işi bırakmak” ya da “yeni bir işi kabul etmek” formunda. Elbette, ortamızda 5G teknolojisinin yükselişi üzere hususların yarattığı tasalarla boğuşan az sayıda insan da bulunuyor.
Ancak “risk” tarifiniz ne olursa olsun, Zürih Üniversitesi’nden araştırmacıların yeni çalışmada kesin yanıtı bulmuş olma ihtimali yüksek. Çalışmanın muharrirlerinden psikoloji profesörü Renato Frey, geçen hafta yaptığı bir açıklamada, “Temel gayemiz, insanların gerçek hayattaki fiili tecrübelerinden faydalanmaktı” dedi.
Frey ve çalışma arkadaşı Olivia Fischer, karar psikolojisi alanında çalışıyorlar ve bilhassa “risk ve belirsizlik dolu çağdaş dünyada insanların nasıl seçimler yaptığını” inceliyorlar. Lakin bu alanda araştırma yapabilmek için, insanların neyi riskli yahut bilinmeyen olarak gördüğünü hakikaten bilmeniz gerekiyor. Şu ana kadar bu hususta sahip olduğumuz bilgilerde eksiklikler olduğu için, araştırmacı ikilisi, bu boşluğu doldurmaya karar verdi.
Risk hakkında bildiklerimiz ve varsayımlarımız
Frey ve Fischer, insanların riskli bulduğu kararları inceleyen birinci bireyler değil. Fakat Frey, bu çeşit geçmiş araştırmaların çoklukla “yukarıdan aşağıya” bir yaklaşımla yapıldığını söylüyor. Yani, araştırmacılar kendi riskli buldukları senaryoları tasarlıyor ve iştirakçilerin nasıl reaksiyon verdiğini inceliyor.
Ancak iki kişinin riskin ne olduğu konusunda büsbütün farklı fikirlere sahip olması bu durumda büyük bir sorun yaratıyor. Frey, “Şakayla karışık söyleyeyim, modası geçmiş olguları inceleme riskimiz var” diyerek bu “riskli” varsayımsal durumların temelini oluşturan teorilerin ekseriyetle on yıllar öncesine ilişkin olduğunu belirtiyor. Günümüzdeki insanların hayatı, 1980’lerdeki insanlardan büsbütün farklı temellere kurulmuş durumda. Hastalıklarımız, sıcaklıklarımız, irtibat biçimimiz ve hatta vücut standartlarımız bile eskisinden farklı. Hasebiyle, riskli gördüğümüz şeylerin de değiştiğini varsaymak çok mantıklı.
Aradaki bu farkı anlamak aslında hayli kolay bir tahlile sahip ve yalnızca insanlara bunu sormak kâfi olabilir. Frey ve Fischer, üç farklı deneyde toplam 4.380 bireyle anket yaptı. İştirakçilerden ya kendi hayatlarında aldıkları riskli bir kararı (ya da almamaya karar verdikleri bir kararı) ya da birçok insanın bir noktada karşılaşıp almayı (veya reddetmeyi) seçebileceği bir riski belirtmelerini istediler. Uzun bir liste derlendikten sonra, iştirakçilerden bu kararlarla ne kadar sık karşılaştıklarını ve karar anı geldiğinde çoklukla hangi istikamete eğilim gösterdiklerini derecelendirmelerini istediler.
Elde edilen sonuç, çağdaş dünyada karşılaşılan “100 riskli seçimin kısa bir envanteri” oldu. Sonuçların şaşırtan derecede sıradan olması bile dikkat çekiyor. Hayatımızı etkileyen karar çeşitlerinin “şaşırtıcı derecede istikrarlı” olduğunu belirten Frey, bu araştırmanın son tarihin en büyük hayat altüst edici olaylarından biri olan Covid-19 salgınını kapsadığı halde bu istikrarın bozulmadığını söylüyor.
Bizi en çok gerginleştiren şey: Mesleksel kararlar
Sonuçlara nazaran en riskli gördüğümüz seçenek ile en yakın ikinci takipçisi ortasında muazzam bir fark bulunuyor. Listenin birinci iki sırasında, başka tüm seçenekleri en az yaklaşık 2 kat farkla geride bırakan yeni bir işi kabul etmek ve mevcut işi bırakmak seçenekleri bulunuyor. Hatta mesleksel kararlar genel olarak bizi en çok gerginleştiren alan üzere görünüyor ve bildirilen kararların neredeyse üçte biri bu alanda yer alıyor. İkinci en yaygın alan olan sağlık, sırf yüzde 18 oranında kalıyor.
Bu bulgu bile tek başına çalışmanın kıymetini göstermeye yetiyor. Frey, karar araştırmalarındaki mevcut soru sınırlarının bazen insanların en çok sıhhatleri yahut boş vakitleri hakkında endişelendiğini varsaymasına karşın, “verilerimize nazaran, durum tam zıddı üzere görünüyor” diye belirtiyor ve ekliyor: “İnsanlar öncelikle mesleki riskli seçimleri düşünüyorlar.”
Kararlar, yaş ve cinsiyete nazaran farklılaşıyor
Ancak çalışma yalnızca bu bilgiyi ortaya çıkarmadı. Karşılaştığımız en riskli kararların, daha evvel gereğince kıymetlendirilmeyen yaş yahut cinsiyet üzere özelliklere nazaran de değiştiği görüldü. Kimileri sezgisel olarak manalı: Gençler, yerine garantili bir iş bulmadan işi bırakmayı daha riskli bulurken, yaşlı beşerler yeni bir duruma geçmeyi daha riskli bir seçim olarak görüyorlar. Bu fark, iştirakçilerin meslek ilerlemelerinde nerede olduklarıyla da uyumlu gözüküyor.
Diğer bulguları açıklamak ise daha güç: Örneğin, erkeklerin yakın vakitte aldıkları riskli bir karar olarak “5G’yi kabul etmeyi” bayanlara nazaran iki kat daha fazla oranda belirtmeleri yahut 30’lu ve 40’lı yaşlardaki erkeklerin, ameliyat olmayı rastgele bir yaştaki bayanlardan çok daha fazla riskli bir fikir olarak düşünmeleri üzere birtakım sonuçların nedenleri belirlenebilmiş değil.
Frey, “Bu daha ince detaylar, nüfusun hangi alt kümelerinin hangi riskli seçimlere maruz kaldığını anlamamıza yardımcı oluyor” dedi ve devam etti: “Bunun siyaset yapıcıların, nüfusun belli alt kümelerindeki insanların takviyeye yahut karar alma yardımına muhtaçlık duyup duymadığını daha düzgün anlamalarına yardımcı olacağını düşünüyorum.”
Elbette, sonuçlarla ilgili unutulmaması gereken kimi ayrıntılar var. Bu sonuçlar sadece İsviçre’deki Almanca konuşan şahısların cevaplarına dayanıyor ve İsviçre, kabahat oranlarının çok düşük ve hayat kalitesinin çok yüksek olduğu bir ülke. Orada “riskli” olarak nitelendirilen olaylar, örneğin ABD’deki genç bir kişi için tam olarak eşleşmeyebilir.
Bu nedenle grup, yeni listenin “diğer kültürlerde ve nüfuslarda gerçek hayattaki risk alımını ölçmek için direkt bir ölçüm ölçeği olarak alınmaması ve körü körüne kullanılmaması gerektiğini” belirtiyor. Lakin kültürler ortası riski karşılaştırmak için bir başlangıç noktası olarak kullanılabileceğini söylüyorlar.
Frey ve Fischer, çalışmalarının riskli karar almayı incelemek için kullanılan daha teorik çalışmanın yerini almadığını da açıkça belirtiyor. Lakin bunun disiplin için kıymetli bir “kontrol” olduğunu söylüyorlar. Frey, “Sanırım bu çalışma, en azından orta sıra, bu daha keşif odaklı, bilgiye dayalı, aşağıdan üste araştırmayı nasıl yapmamız gerektiği konusunda bir taslak misyonu görebilir” dedi ve ekledi: “Psikoloji biliminde her iki kesime da nitekim gereksinimimiz var.”
Çalışma Psychological Science mecmuasında yayımlandı.
