İnsan beyninde “ödül” yahut “haz merkezi” olarak isimlendirilen bölgelerin varlığı, birinci olarak 1954 yılında psikolog James Olds ve nörobilimci Peter Milner’ın sıçanlar üzerinde yaptığı deneylerle kanıtlanmıştı. Sıçanların beyinlerine elektrotlar yerleştiren araştırmacılar, hayvanların bir kolu iterek beyinlerinin elektriksel olarak uyarılmasını sağladıkları “Skinner kutusu” deneyinde, ödül almak için bu kolu tekrar tekrar ve tertipli olarak ittiğini gözlemledi. Bu, beynin birtakım bölgelerinin elektriksel uyarımının güçlü bir biçimde ödüllendirici olduğunu gösteriyordu.
Peki ya beşerler kendi haz merkezlerini uyarma imkanına sahip olsaydı ne olurdu? Bu garip ve etik açıdan kuşkulu soru, 1970’lerde Amerikalı psikiyatrist Robert Galbraith Heath tarafından yapılan bir dizi tartışmalı deneyle ele alındı. Heath, beyin uyarımının insanlarda da ödüllendirici olduğunu gösteren birinci araştırmacı oldu, lakin kullandığı metotlar bugün “etik dışı” olarak bedellendiriliyor.
B-19 olayı: Kendi kendini uyaran hasta
Heath’in incelediği en dramatik hadiselerden biri, kronik depresyon, sanrılar, intihar niyetleri, epilepsi ve eşcinsellik için “tedavi gören” genç bir adamdı. Çalışmalarda sağlanan tertip sayesinde “B-19” olarak isimlendirilen bu hasta, kendi beynindeki elektrotları bir düğmeye basarak aktive edebiliyordu.
Amerikalı nörobilimci Profesör Kent C. Berridge’in incelemesine nazaran, B-19, beynindeki septal/akkumbens/pallidal bölgesine bağlı elektrotları “açgözlülükle kendi kendine uyarıyordu.” Hasta, her seansta aygıta üç saate kadar bağlanıyordu ve düğmeye tekraren basıyordu. Heath, hastanın bir seansta 1.200, öbür bir seansta 1.500 kere düğmeye bastığını, aygıt elinden alındığında ise daha fazla ikazım için yalvardığını bildirdi. Bu sırada öteki bölgeleri uyaran düğmelere ise birkaç seferden fazla basmıyordu.
Cinsel yönelimi “değiştirme” girişimi
Daha da tartışmalı olanı, B-19’un tedavisinin bir kısmı, o periyotta kabul gören fakat bugün bilim dışı ve tehlikeli olduğu bilinen “cinsel yönelimini değiştirmeyi” amaçlıyordu.
Deneyin ilerleyen kademelerinde, hastanın reaksiyonlarını izlemek için kendisine heteroseksüel pornografi izletildi. Beyin uyarımı ile birleştirildiğinde, Heath hastanın orgazm olabildiğini tez etti. Deneyi daha da ileri götüren Heath, durumun anlatıldığı genç bir seks emekçisi tutarak hastanın cinsel bağlantıyı tamamlayabildiğini bildirdi. Heath, bunu, beyin stimülasyonunun bir “başarısı” olarak görüyordu.
Ancak B-19’un düğmeye tekraren basması, sahiden “haz” duyduğu manasına gelmiyordu. Profesör Berridge, hastanın deneyime dair bildirdiği “haz” hislerinin meçhul olduğunu savundu. Berridge’e nazaran, ihtarım aslında hastanın güçlü bir cinsel uyarılma ve ilgi duymasını sağlıyordu. Diğer bir deyişle, elektrik, hastayı olağanda onu heyecanlandırmayacak uyarıcılara karşı bile cinsel olarak tahrik ediyordu. Münasebetiyle, hastanın yaptığı şey haz arayışı değil, ağır bir istek yahut dürtü tatmini arayışıydı.
Çalışmanın kendisi bile, tecrübenin hem B-19 hem de seks personeli için tasa verici olduğunu kabul ediyordu. Kalıcı bir tesir bildirilmemesi ve deneylerin etik açıdan sert tenkitlere maruz kalması, bu tıp araştırmaların çağdaş psikiyatride neden terk edildiğini açıkça gösteriyor.
