Yüzyıllar evvel kuşağı tükenen dodo kuşunun yine yeryüzüne dönmesi, bir bilim kurgu senaryosu olmaktan çıkmak üzere. ABD merkezli biyoteknoloji şirketi Colossal Biosciences, dodo dahil olmak üzere birtakım çeşitleri geri getirme gayesiyle yürüttüğü çalışmalarında kıymetli ilerlemeler kaydettiğini duyurdu.
Şirketin Kuş Genetiği Kümesi, laboratuvar ortamında güvercin cinslerine ilişkin ilkel üreme hücrelerini (PGC – primordial germ cell) muvaffakiyetle üretmeyi başardı. Bu gelişme, genetik mühendisliği açısından kritik bir basamak olarak bedellendiriliyor; çünkü kuşlar üzerinde genetik düzenleme yapmak, memelilere nazaran çok daha karmaşık bir süreç gerektiriyor.
Colossal, birebir vakitte taşıyıcı olarak kullanılması planlanan genetiği değiştirilmiş tavuklar da üretmiş durumda. Bu özel tavuklar, kendi genetik malzemelerine sahip olmayan yumurtalar üretebilecek biçimde tasarlandı. Böylelikle güvercinlerden elde edilen PGC’ler bu taşıyıcılara aktarılabilecek.
Amaç kopyalama değil, ekolojik fonksiyonları geri getirmek
Colossal kendisini “işlevsel yine canlandırma” (functional de-extinction) teşebbüsü olarak tanımlıyor. Şirketin hedefi, bir cinsin birebir kopyasını yaratmaktan çok, o tıbbın ekosistemde üstlendiği rolü tekrar canlandırmak. Bu yaklaşım, genetik düzenlemenin minimum seviyede tutulduğu, fakat ekolojik etkiyi hedefleyen bir usul olarak sunuluyor.
Şirketin kurucu ortağı ve CEO’su Ben Lamm, yaptığı açıklamada, “Güvercin PGC’lerinin laboratuvar ortamında muvaffakiyetle üretilmesi, kuş genetiği alanındaki en büyük teknik pürüzlerden birini aşmamızı sağladı” dedi.
Genetik planlama nasıl işleyecek?
Colossal, dodo kuşuna genetik olarak en yakın iki cinsin, yani jenerasyonu tükenmiş Rodrigues solitaire ve yaşayan Nikobar güvercini üzerine ağırlaşıyor. Nikobar güvercini, proje için temel şablon olarak seçilmiş durumda. Bundan sonraki evrelerde Nikobar güvercinine ilişkin üreme hücreleri, dodo genetik özellikleriyle düzenlenecek ve bu hücreler taşıyıcı tavuklara aktarılacak. Uzun vadeli maksat, bu hibrit kuşları çiftleştirerek dodo özelliklerini taşıyan bir soy elde etmek.
Araştırmacılar, güvercin PGC’lerini üretmek için yüzlerce farklı biyolojik bileşim denemiş ve en uygun formülü bulmayı başarmış. Bu muvaffakiyet, dodo projesi açısından temel yapı taşlarından biri olarak görülüyor.
Colossal yalnızca dodo üzerinde çalışmıyor. Şirketin uzun vadeli projeleri ortasında yünlü mamut ve Tazmanya kaplanı üzere tipler de yer alıyor. Hatta bu yılın başlarında şirket, yaklaşık 10 bin yıl evvel kuşağı tükenen “ulu kurt” cinsine ilişkin birtakım genetik özellikleri taşıyan üç yavrunun doğduğunu açıklamıştı. Romulus, Remus ve Khalessi isimleri verilen bu yavruların sağlıklı biçimde büyüdüğü ve ikisinin önümüzdeki ay bir yaşına gireceği bilgisi de paylaşıldı.
Eleştiriler de var
Colossal’ın çalışmaları bilimsel etraflarda heyecan uyandırsa da, şirketin “soyu tekrar canlandırma” terimini kullanması birtakım uzmanlar tarafından eleştiriliyor. Eleştirmenler, yapılan genetik düzenlemelerin sonlu olduğunu ve ortaya çıkan canlıların, jenerasyonu tükenmiş cinslerin gerçek birer kopyası sayılamayacağını savunuyor.
Ancak Colossal, bu projelerin temel gayesinin biyolojik çeşitliliği ve bozulan ekolojik istikrarları yine kurmak olduğunu vurguluyor. Şirketin yaklaşımına nazaran, teknik tanımlamalar tartışmaya açık olsa da, elde edilecek sonuçların tabiat için pratik yararlar yaratması temel sorun.
Dodo ne vakit geri dönebilir?
Şirket şimdi net bir tarih vermese de, önümüzdeki 5 ila 7 yıl içinde dodo projesinin tamamlanması hedefleniyor. Planlar ortasında, birinci bireylerin doğumunun akabinde Mauritius adasında yerel araştırmacılarla iş birliği yapılarak, bu kuşların doğal hayat alanlarına kademeli olarak uyumlandırılması da yer alıyor.
