Binlerce yıllık evcilleştirme süreciyle bugünkü sadık dostlarımızla dönüşen köpekler, yabanî içgüdülerinin büyük bir kısmını da bu süreçte geride bıraktı. Yani davranışları insan hayatına uyumlu hale geldi. Onlar bizimle binlerce yıldır yan yana yaşıyor, hislerimizi anlıyor ve bize tarifsiz bir bağlılık gösteriyorlar. Lakin bu kadar yakın olmalarına karşın, köpekler hala bizim cinsimiz üzere karmaşık bir lisana sahip değiller. Pekala neden?
Macaristan’daki Eötvös Loránd Üniversitesi’nde eğlenceli ismiyle BARKS Lab (Köpek Havlamaları Laboratuvarı) ismi verilen bir araştırma grubu, bu temel sorunun bilimsel kökenlerini araştırıyor. Birinci bakışta tuhaf ya da gereksiz üzere görünse de, bilim insanları bu çalışmaların sesli bağlantının nasıl evrimleştiğini ve konuşmanın ortaya çıkması için hangi bilişsel şartların gerektiğini anlamada kritik rol oynadığını belirtiyor.
Köpekler konuşmaya hazır mıydı?
Araştırma kümesinin önderi Dr. Tamás Faragó, insan konuşmasının ortaya çıktığı şartları laboratuvar ortamında tekrar yaratmanın imkansız olduğunu vurguluyor. Bu nedenle, köpekler üzere evcilleştirilmiş canlılar üzerinde yapılan mukayeseli modeller büyük kıymet taşıyor. Dr. Faragó, evcilleştirmenin köpeklerin bağlantı maharetlerini nasıl şekillendirdiğini incelemenin, insan cinsinin konuşmaya hazırlanırken geçtiği bilişsel ve sinirsel evreleri anlamamıza yardımcı olabileceğini söylüyor.
Araştırmanın müelliflerinden Dr. Rita Lenkei ise temel soruları şöyle özetliyor: “Asıl soru şuydu: Köpekler nitekim sözcüklere yanlışsız bir evrimsel yolda mıydı? Konuşmayı üretme ve anlamaya yönelik hangi maharetlere sahipler, hangilerinden mahrumlar? Bilimsel olarak nelerin hala açıklanması gerektiğini netleştirmeye çalıştık.“
Konuşma, yalnızca beynin değil, birebir vakitte ses üretimi için gerekli biyomekanik sistemlerin de ahenk içinde çalışmasını gerektiren son derece karmaşık bir süreç. Araştırma, köpeklerin bu süreç için gereken kimi modüllere sahip olduğunu gösteriyor:
Bilişsel yetenek (Yazılım): Köpekler son derece zeki canlılardır ve neredeyse hepsi kendi ismini, “mama” yahut “dışarı” üzere komutları tanıyabilir. Bu, onların makul sesleri manalarla ilişkilendirebildiği ve zihinsel kontaklar kurabildiği manasına gelir; yani sözel kavrama yeteneğine sahipler. Dahası, farklı lisanları ayırt edebildikleri, ses tonundaki değişimleri algıladıkları ve sahiplerini yalnızca seslerinden tanıyabildikleri biliniyor, bu da işitsel algılarının gelişmiş olduğunu gösteriyor.
Fiziksel yetenek (Donanım): Fizikî olarak konuşmalarına mani bir durum olup olmadığı ise daha tartışmalı. Araştırmalar, köpeklerin dinamik gırtlak hareketleri yapabildiklerini ve çeşitli frekanslarda sesler üretebildiklerini gösteriyor. Her ne kadar bu, insan ses telleri kadar hassas olmasa da, köpeklerin “konuşmaya benzer” sesler çıkarabilecek kâfi esnekliğe sahip olabileceğini düşündürüyor.
İhtiyaç olmayınca lisan de gelişmedi
Bilim beşerlerine nazaran, köpeklerin neden konuşmadığının karşılığı teknolojik yahut biyolojik bir eksiklikte değil, toplumsal ve evrimsel yapılarında bâtın.
İnsanların karmaşık bir lisan geliştirmesinin en önemli nedeni, hayatta kalmak için karmaşık görevleri iş birliği içinde ve ayrıntılıca planlayarak yürütme ihtiyacıydı. Meğer köpekler, sözlere muhtaçlık duymadan da toplumsal uyumda inanılmaz derecede başarılı. Sürü halinde yaşarken vücut lisanı, göz teması, koku ve çeşitli ses işaretleriyle bağlantı kurarak birbirlerini kolay kolay anlarlar. Ayrıyeten beşerler tarafından da kolay kolay anlaşılırlar ve hislerini sözler olmadan da iletebilirler.
Kısacası, tarih boyunca konuşmaya muhtaçlıkları hiç olmamış olabilir.
Araştırmacılar, köpeklerin bir lisan için gerekli zihinsel ve fizikî kesimlerin bir kısmına sahip olsalar dahi, onları konuşturmaya çalışmanın yanlışsız olmayacağı konusunda uyarıyorlar. Lisanın temel fonksiyonu bağ kurmak ve iş birliğini güçlendirmekse, konuşan bir köpeğin bu temel alakayı garip ve rahatsız edici bir hale getirebileceği belirtiliyor.
