Modern bilim bugün geçmişin simyacılarını hayalperest bulsa da, aslında her iki kümenin da temel motivasyonu tıpkı: Kainatın işleyişini çözmek ve unsura hükmetmek. Geçmişin alimleri ömürlerini kıymetsiz metalleri altına dönüştürme hayaliyle, yani “Chrysopoeia” uğruna tüketirken daima başarısız oldular. Lakin bugün, teoride bu hayali gerçekleştirmek sandığımızdan çok daha kolay. Gereksiniminiz olan şeyler ise yalnızca devasa bir parçacık hızlandırıcı, muazzam bir güç ve neredeyse sınırsız bir bütçe.
Dünya’nın en gelişmiş laboratuvarı olan CERN, eski simyacıların ulaşamadığı bu muvaffakiyete Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’ndaki ALICE deneyiyle ulaştı. Aslında fizikçilerin asıl gayesi altın üretmek değil, Büyük Patlama’dan çabucak sonraki şartları simüle etmek için ağır parçacıkları çarpıştırmaktı. Bu süreçte ışık suratına yakın süratlerde kurşun parçacıkları birbirine fırlatıldı ve sonuç şaşırtan oldu: Tam 86 milyar altın çekirdeği ortaya çıktı. Fakat birinci bakışta kulağa devasa gelen bu sayı, fizikî Dünya’ya döküldüğünde bir gramın trilyonda biri kadar bile etmiyor. Yani bu teknikle varlıklı olmayı bekleyenler için sonucun pek yeterli olmadığı rahatlıkla belirtilebilir.
Atomik mühendisliğin hudutları: Kurşunu altına çevirmek
Kimyasal seviyede kurşun ve altın birbirinden çok farklı görünse de, atomik düzeyde ortalarındaki fark sadece proton sayısından ibaret. Kurşunun çekirdeğinde 82 proton varken, altının çekirdeğinde 79 proton bulunuyor. Teorik olarak kurşun atomundan tam üç protonu söküp alabilirseniz, elinizde saf altın kalıyor. Lakin bu süreci hassas bir biçimde yapmak şimdi mümkün değil. CERN’deki fizikçiler, kurşun parçacıklarını birbirine çarptırmadan çabucak yanlarından geçecek halde fırlatarak güçlü elektromanyetik alanların etkileşime girmesini sağlıyor. Bu ağır güç alanı, kurşun atomundan protonları adeta koparıp alıyor. Baht yapıtı tam üç proton koptuğunda ise ortaya altın çıkıyor.
CERN’de üretilen bu altınlar, maalesef kuyumcularda gördüğümüz takılara dönüşecek cinsten değil. Ortaya çıkan ölçü o kadar küçük ki, bunu standart tekniklerle gözlemlemek imkansız hale geliyor. Bilim insanları bu varlığı kanıtlamak için proton ve nötronlardaki en ufak değişimi ölçebilen özel kalorimetreler kullanıyor. Üstelik bu altın atomları o kadar kararsız ki, başka parçacıklara çarpıp yok olmadan evvel yalnızca bir mikrosaniye kadar hayatta kalabiliyor. Bu yüzden, fizikçiler için bu durum mucizevi bir muvaffakiyetten çok, asıl deneylerini zorlaştıran bir gürültü haline geldi.
Bu alandaki çalışmalar aslında yeni sayılmaz. 1941 yılında cıva kullanılarak, 1980’de ise bizmut izotopları yardımıyla yapay altın üretimi denendi. Lakin elde edilen sonuçlar ya radyoaktif ya da gözlemlenemeyecek kadar kararsız oldu. 2002 ve 2004 yıllarında yapılan daha evvelki deneylerde de misal muvaffakiyetler sağlansa da, son denemelerdeki 86 milyar çekirdeklik üretim, geçmişe oranla devasa bir gelişme sayılıyor. Tekrar de maliyetlerin yüksekliği ve üretim sürecinin zorluğu, simyacıların duşunun bir müddet daha yalnızca laboratuvar koridorlarında bir “bilimsel merak” olarak kalacağını gösteriyor.
