2020 yılının bahar aylarında, global salgın nedeniyle Dünya genelinde sanayi ve ulaşım durma noktasına geldiğinde, gökyüzünde alışılmadık bir görünüm belirdi. Kentlerin üzerindeki gri sis perdesi aralandı, uydu bilgileri içten yanmalı motorların ve ağır endüstrinin atığı olan azot dioksit düzeylerinde keskin bir düşüş kaydetti. Dünya onlarca yıldır solumadığı kadar pak bir havaya kavuşmuştu.
Ancak bu güzelleşmenin gölgesinde, bilim insanlarını hayrete düşüren aykırı bir durum da yaşanmaya başladı: Metan gazı rekor düzeyde tırmanışa geçti. Atmosferdeki en güçlü ikinci sera gazı olan metanın büyüme suratı, kayıtların tutulmaya başlandığı 1980’lerden bu yana en yüksek düzeyi olan milyarda 16,2 parçacığa ulaştı. Science mecmuasında yayımlanan yeni bir araştırma, pak hava ile bu gizemli metan artışı ortasında şaşırtan bir bağ olduğunu gösteriyor. Görünüşe nazaran havayı temizleyen süreçler durduğunda, metan gazı gökyüzünde temizlenmeden çok daha uzun mühlet asılı kalıyor.
Atmosferin doğal paklık çalışanları “grev yaparsa”
Atmosferin kendi kendini temizleme sistemi, “hidroksil radikali” ismi verilen epeyce kararlı ve yansımaya girmeyi seven moleküllere dayanıyor. Pekin Üniversitesi’nden Profesör Shushi Peng’in belirttiği üzere, bu moleküllerin ömrü bir saniyeden bile kısa. Daima yenilenmeleri için güneş ışığı ve bilhassa azot oksitlerin dahil olduğu kimyasal yansımalara muhtaçlık duyuyorlar. Durumun yarattığı paradoks da tam olarak burada ortaya çıkıyor. 2020’de arabalar garajda bekleyip fabrikalar kapandığında, azot oksit düzeyleri global çapta yüzde 15-20 oranında azaldı. Bu durum, gökyüzünün “temizlik maddesi” olan hidroksil radikallerinin üretimini adeta durma noktasına getirdi.
Normalde yok edilmesi gereken metan molekülleri, onları parçalayacak kimyasal süpürgeler ortadan kalkınca atmosferde çok daha uzun müddet hayatta kaldı. Araştırmacılar, 2020’deki devasa metan patlamasının yaklaşık yüzde 80’inin, aslında bu temizleme kapasitesinin çökmesinden kaynaklandığını iddia ediyor. Yani hava ne kadar temizlendiyse, metan o kadar uzun müddet gezegeni ısıtmaya devam etti. Lakin artışın tek sebebi paklık sisteminin durması değildi; geri kalan yüzde 20’lik hisse, direkt yer altından gelen yeni salınımlardan kaynaklanıyordu.
Mühendisler başlangıçta bu artışın petrol ve doğalgaz boru sınırlarındaki sızıntılardan kaynaklandığını düşündü. Lakin izotop tahlilleri farklı bir kıssa anlatıyordu. Fosil yakıtlardan gelen metan “ağır” bir karbon imzası taşırken, sulak alanlardaki mikroplar ve hayvancılık kaynaklı metan “hafif” bir yapıya sahipti. Atmosferdeki metanın giderek hafiflediğini gören takım, cürümlünün boru sınırları değil, biyolojik kaynaklar olduğunu mutlaklaştırdı.
Salgın periyoduyla çakışan az bir meteorolojik olay olan “La Niña“, üç yıl boyunca tropikal bölgelerde rekor yağışlara yol açtı. Güney Sudan’daki Sudd bölgesi ve Kongo Havzası üzere devasa alanlar sular altında kaldı. Oksijensiz ve suyla dolu bu ortamlar, metan üreten mikroplar için adeta bir cennete dönüştü. Yalnızca tropikal Afrika ve Asya’daki sulak alanlar, 2020-2022 ortasındaki global artışın yüzde 30’undan sorumlu hale geldi.
İklim siyasetleri için “temiz hava paradoksu” olarak isimlendirilen kuvvetli bir gerçeği gösteren bu araştırma, fosil yakıtlardan vazgeçip hava kalitesini iyileştirdikçe, atmosferin metanı temizleme yeteneğinin de doğal olarak zayıfladığını belirtiyor. Elbette bu durum, kirli kalmaya devam etmemiz gerektiği manasına gelmiyor ve tersine, atmosferin temizlenme kapasitesi azaldığı için insan kaynaklı metan salınımlarını kestirim ettiğimizden çok daha agresif ve süratli bir biçimde kesmemiz gerektiğini gösteriyor.
