Bilimsel araştırmaların her vakit önemli laboratuvar ortamlarında ve kusursuz datalarla ilerlediğini düşünüyorsanız, bir süpermarketin balık reyonundan fMRI aygıtına uzanan bu kıssa fikrinizi değiştirebilir. Dartmouth Koleji’nde araştırmacı olan Craig Bennett ve grubu, 2005 yılında epey kıymetli bir beyin görüntüleme aygıtının içine cansız bir atlantik somonu yerleştirdiğinde emelleri yalnızca eğlenmek değildi. Onlar, çağdaş teknolojinin en gelişmiş araçlarının bile yanlış kullanıldığında nasıl gerçek dışı sonuçlar üretebileceğini kanıtlamak istiyordu.

Deneyin heyetimi en az konusu kadar enteresandı. Araştırmacılar, meyyit balığın önüne geçip ona çeşitli insan fotoğrafları gösterdi. Hatta işi bir adım ileri götürerek, balığa fotoğraflardaki insanların o an ne hissettiğini sormaya başladılar. Aygıttan gelen sonuçlar ekrana düştüğünde ise salondaki herkesi hayrete düşüren bir tablo belirdi. Meyyit somonun beyninde, tam da fotoğrafların gösterildiği anlarda besbelli parlamalar görülüyordu. Bu durum, güya cansız bir balık kendisine gösterilen görsellere reaksiyon veriyormuş üzere bir illüzyon yarattı.

Aslında ortada mucizevi bir durum yoktu. Yaşanan şey, büsbütün istatistiksel bir yanlışın somut bir örneğiydi. fMRI aygıtları, beyni binlerce küçük modüle bölerek her bir noktadaki kan akışını ve hareketliliği ölçer. Şayet bu devasa bilgi yığını üzerinde gerçek matematiksel düzeltmeler yapılmazsa, aygıtın içindeki doğal “gürültü” bile manalı bir aktivite üzere algılanabilir. Bennett’in çalışması, nörobilim dünyasına bilgilerin işlenme basamağında ne kadar titiz olunması gerektiğini en çarpıcı yoldan hatırlattı.

Bilimsel yanılgıların ikaz sembolü

Somon balığı deneyi, yalnızca akademik etraflarda kalmayıp tanınan bilim kültürünün de bir modülü haline geldi. Bilgilerin hakikat bir süzgeçten geçirilmediği sürece en gelişmiş teknolojinin bile bizi yanlış yönlendirebileceğini gösteren bu çalışma, 2012 yılında Ig Nobel Ödülü’ne layık görüldü. Araştırmacılar, karmaşık tahlil formüllerinde “yanlış pozitif” sonuçların ne kadar kolay ortaya çıkabileceğini kanıtlarken, bilimin kuşkucu istikametini de ön plana çıkardılar.

Günümüzde bu meşhur meyyit somon, üniversitelerin istatistik derslerinde hala temel bir örnek olarak anlatılıyor. Bir aygıtın ekranında parlayan ışıkların her vakit gerçeği yansıtmadığını anlatan bu olay, araştırmacıların kendi bulgularına karşı ne kadar eleştirel yaklaşması gerektiğini simgeliyor. Unutmayın, en kıymetli teknolojiler bile, onları kullanan insanların teknikleri kadar sağlamdır.