Ekim ayı geldiğinde, bilim dünyasının gözü kulağı her yıl olduğu üzere Stockholm’e çevrilir. Fizik, kimya, tıp ve hatta iktisat alanındaki bilim insanları, o yıl Nobel mükafatlarını kimin kazanacağını heyecanla bekler. Lakin bu global bilimsel şölenin tek bir eksik kesimi var: Matematikçiler.
Nobel ödüllerinde matematik için farklı bir kategori hiç olmadı, olacak üzere de görünüyor. Pekala, her bilimsel keşfin temelinde yatan bu disiplin, neden bu büyük onurdan yoksun bırakıldı?
Matematikçilerin ödül dışında kalmasıyla ilgili tanınan bir kent efsanesi yıllardır anlatılır: Mükafatın kurucusu Alfred Nobel’in, metresi Sofie Hess‘in ünlü matematikçi Gösta Mittag-Leffler ile bağlantısı olduğu için matematiği kasıtlı olarak dışladığı söylenir. Lakin gerçek neden, bu sansasyonel kıssadan çok daha sade ve aslında Nobel’in kişiliğini yansıtan bir durumdur.
İsveçli kimyager, mucit ve endüstrici olan Alfred Nobel (1833-1896), hayatını keşiflerin ve icatların insanlığı daha âlâ bir geleceğe taşıyacağına dair idealist bir inanca adamıştı. Nobel’in dinamit üzere patlayıcı unsurlardan oluşan ünlü icatları, onun uygulamalı bilimlere olan hayranlığını gözler önüne seriyor.
Nobel, vasiyetinde mükafatların “insanlığa en büyük faydayı sağlayanları” onurlandırmasını istediğini belirtmişti. Vasiyette açıkça Fizik, Kimya, Fizyoloji yahut Tıp, Edebiyat ve Barış kategorileri listelenmişti. Lakin matematikten hiç bahsedilmemişti.
Soyut niyet yerine somut fayda
Matematiğin dışarıda bırakılmasının en yaygın ve kabul gören açıklaması, Alfred Nobel’in pratik bir düşünür olması. Nobel, maddi dünyayı direkt değiştirebilecek icatlara, mühendislik ve teknolojilere büyük bedel veriyordu. Bu perspektiften bakıldığında, matematik, Nobel’e çok soyut, teorik ve somut yarardan uzak görünmüş olabilir.
Bu eğilim aslında günümüzde bile Nobel bilim ödüllerinde kendini gösteriyor. Mükafatlar, salt teorik çalışmalar yerine, deneysel atılımları ve elle tutulur keşifleri tercih etme eğiliminde. Örneğin, Fizik mükafatı teorik denklemlere dayansa da, son yıllarda süperiletken devrelerdeki kuantum tünellemesi yahut makine tahsilindeki ilerlemeler üzere mühendisliğe yakın mevzulara odaklanan bilim beşerlerine verildi.
Başka bir yaygın açıklama ise, matematikçilerin İsveç’te aslında güçlü bir pozisyona sahip olması. Bu saygınlık, büyük ölçüde ünlü matematikçi Gösta Mittag-Leffler‘in tesiri ve Kral II. Oscar‘ın da ortalarında bulunduğu yüksek sosyetedeki nüfuzu sayesinde sağlanmıştı. Kral II. Oscar, Avrupa genelindeki matematikçilere mükafatlar ve onurlar veren biriydi. Hasebiyle, Nobel’in, aslında onurlandırılan bir alana ayrıyeten ödül ekleme gereği duymadığı düşünülmektedir.
Matematikçilerin tesellisi
Nobel Ödüllerinde es geçilen tek alan matematik değil. Mühendislik, biyoloji ve etraf bilimi üzere kritik disiplinler de farklı kategorilere sahip değil. Lakin bu bilimler, bazen yan kapıdan içeri girmeyi başarır. Örneğin, biyolojiyle ilgili keşifler (DNA yapısı, genetik atılımlar gibi) çoklukla Nobel Fizyoloji yahut Tıp Mükafatı ismi altında ödüllendirilir. Misal halde, yarı iletkenler yahut lazer teknolojisi üzere mühendislik muvaffakiyetleri da Fizik yahut Kimya çatısı altında ödüllendirilebilir.
Yine de, matematikçiler için üzülmeye gerek yok. Onların kendi büyük mükafatları var: Memleketler arası alanda saygınlığı olan Fields Madalyası ve Abel Ödülü. Dahası, matematikçiler her Nobel ödüllü keşfin, kendi denklemlerinin omuzlarında yükseldiği gerçeğinin getirdiği sessiz ve derin bir tatmin hissine sahipler.
