Organ nakli teknolojisi, birinci kalp naklinin yapıldığı 1967 yılından bu yana akılalmaz derecede gelişti. O denli ki, Amerika Birleşik Devletleri’nde 2024 yılında 48 binden fazla nakil gerçekleştirilerek bu alanda tarihi bir rekor kırıldı. Tıp dünyası operasyon tekniklerinde ustalaştıkça, madalyonun öbür yüzündeki gizemli bir olgu da hekimlerin daha fazla dikkatini çekmeye başladı: Nakil sonrası yaşanan kişilik ve alışkanlık değişimleri…
Yaşanan hadiseler bazen bir sinema senaryosunu aratmayacak kadar tuhaf bir hal alabiliyor. Örneğin, hayatı boyunca vejetaryen beslenen bir bayanın, nakil sonrası ansızın tavuk eserlerine karşı dizginlenemez bir istek duymaya başlaması ve sonradan, organ bağışçısının bu yiyecekleri çok seven birisi olduğunun ortaya çıkması bunlardan yalnızca biri. Misal durumlar kemik iliği nakillerinde de görülüyor; turşudan nefret eden birinin nakilden sonra turşu aşığına dönüşmesi ya da şarap tercihinin büsbütün değişmesi artık tıp literatüründe şaşkınlıkla karşılanan birer not olmaktan çıktı. Değişimler yalnızca damak tadıyla da sonlu kalmıyor; müzik zevkinden cinsel yönelime, sanata olan ilgiden genel mizaç özelliklerine kadar pek çok alanda farklılıklar rapor ediliyor.
Biyolojik değişim mi, ruhsal bir yansıma mı?
Lancaster Üniversitesi’nden Profesör Adam Taylor, bu durumun nedenlerini sorgulayan bilim insanlarının başında. Taylor’a nazaran, hayatını kaybetmek üzereyken ikinci bir talih yakalamanın yarattığı o muazzam coşku, şahısta doğal olarak taze bir bakış açısı ve plasebo tesiri yaratabiliyor. Lakin işin biyolojik boyutu çok daha derinlere uzanıyor. Taylor, organların bedenin geri kalanıyla daima irtibat halinde olduğunu ve yeni bir organın kişinin fizyolojisini kökten etkileyebileceğini vurguluyor. Bilhassa kalp, yalnızca kan pompalayan mekanik bir araç değil, böbreklerle sıvı istikrarını ayarlayan, hatta beynimizdeki “savaş ya da kaç” reaksiyonunu ve ruh halimizi yöneten hormonlar salgılayan karmaşık bir yapıya sahip.
Bağışlanan yeni kalp, örneğin eskisinden yüzde 20 daha fazla hormon salgılıyorsa yahut bedendeki mevcut sinyallere daha farklı reaksiyon veriyorsa, kişinin dinlenme halindeki kalp atış suratı ve genel güç düzeyi değişiyor. Bu fizikî adaptasyon süreci de direkt beyne giden sinyalleri etkileyerek ruh halinde oynamalara yol açıyor.
Elbette bu etkiyi yaratan yalnızca kalp değil. Örneğin “mutluluk hormonu” olarak bilinen serotoninin büyük kısmının bağırsaklarda üretilmesi de organların yalnız olmadığını, bilakis birbirine sıkı sıkıya bağlı sistemler olduğunu kanıtlıyor. Bu kadar iç içe geçmiş bir yapıda, bir parçayı değiştirip hiçbir şeyin değişmemesini beklemek aslında daha şaşırtan olurdu.
Erken periyot araştırmalar, organ nakli yaptıranların yaklaşık yüzde 90’ının kişiliklerinde bir farklılık hissettiğini gösteriyor. Şimdi hangi organın ne tıp değişimlere daha fazla sebep olduğunu tam olarak bilemesek de, nakil sayılarındaki artış bilim insanlarının elindeki bilgi havuzunu süratle genişletiyor.
