Antarktika kıtasının yaklaşık yüzde 98’ini kaplayan buz katmanı, binlerce yıldır anakaranın gerçek topografyasını gözlerden saklıyor. Lakin, görüntüleme teknolojilerindeki ihtilal niteliğindeki gelişmeler sayesinde bilim insanları artık bu devasa donmuş kabuğun altında nelerin gizlendiğini, kıtanın çıplak toprağının aslında nasıl göründüğünü yüksek çözünürlükle haritalandırabiliyor. Bu çalışmalar, bilhassa iklim krizi bağlamında buzulların geleceği ve deniz düzeylerindeki yükselişin hesaplanması açısından hayati ehemmiyet taşıyor.
NASA ve İngiliz Antarktika Araştırması (BAS) işbirliğiyle 2013 yılında oluşturulan Bedmap2 projesi, bu keşfin temelini oluşturuyor. Proje, uydulardan, uçaklardan ve yüzey tabanlı araştırmalardan toplanan yüzey yüksekliği, buz kalınlığı ve ana kaya topografyası üzere devasa ölçüde datayı bir ortaya getirdi.
Elde edilen haritalar, buz katmanının altındaki çıplak toprağın şaşırtan derecede karmaşık ve engebeli bir arazi olduğunu gösteriyor. Bu gizli dünyada dağ sıraları, derin vadiler ve engebeli coğrafyalar mevcut. Hatta, Victoria Toprakları’ndaki Byrd Buzulu’nun altında yer alan yatağın bir kısmı, deniz düzeyinin 2.870 metre altına inerek, Dünya’nın kıtasal levhaları ortasındaki en alçak nokta unvanını alıyor.
Britanya Antarktika Araştırması’ndan Peter Fretwell, 2013’teki açıklamasında bu keşfin ehemmiyetini şu sözlerle anlatmıştı: “Daha evvel elimizde topografyanın yalnızca bölgesel ve genel bir görünümü vardı. Lakin bu yeni, çok daha yüksek çözünürlüklü harita, bize görüntüyü bütün ayrıntılarıyla gösteriyor; vadiler, oluklar ve derin boğazlarla parçalanmış dağlardan oluşan karmaşık bir görüntüyü gözler önüne seriyor.“
Kilit araç: Buz delici radar teknolojisi
Bu çarpıcı bilgilerin toplanmasında kullanılan en değerli araçlardan biri, Çok Kanallı Dengeli Radar Derinlik Ölçeri olarak isimlendirilen buz delici bir radar aygıtıydı. Bu teknoloji, buzun kalınlığını ve buzul altındaki arazinin topografik yapısını büyük bir doğrulukla tespit etme yeteneğine sahip.
NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi’nden buz katmanı bilimci Sophie Nowicki, bu buzul altı dünyasının halinin neden bu kadar kıymetli olduğunu kolay bir örnekle açıklıyor. Nowicki’ye nazaran, buz katmanları kar birikimiyle büyüyor ve bir tabağa dökülen bal üzere kendi tartılarıyla dışa hakikat yayılıp inceliyor. Buzun nasıl akacağını ve eriyeceğini belirleyen en kritik faktör ise yatağın hali. Nowicki, “Tabağınızı tutuş formunuzu değiştirerek balın tabağınızda nasıl yayıldığını etkileyebilirsiniz, işte yatağın formu de buz için birebir tesire sahip” tabirlerini kullanıyor.
Korkutan hesaplama: Deniz düzeyi ve iklim projeksiyonları
Bedmap2 dataları, Antarktika’nın toplamda yaklaşık 27 milyon kilometreküp donmuş su barındırdığını ortaya koydu. Bu buz katmanının tamamının erimesi durumunda, global deniz düzeylerinin şaşırtan bir halde 58 metre yükseleceği hesaplanıyor.
Her ne kadar mevcut iklim projeksiyonları tüm Antarktika buz katmanının büsbütün erimesini öngörmese de, buzulların çözülme suratı tasa verici seviyede. Son varsayımlar, Antarktika ve Grönland’daki buz katmanlarının erimesi sonucunda dünya okyanuslarının her yıl yaklaşık 4 milimetre yükseldiğini gösteriyor. Araştırmacılar, bu oranın Birleşmiş Milletler Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) ortaya koyduğu “en makus durum senaryosu” ile neredeyse birebir örtüştüğüne inanıyor.
Bilim insanları, buz kalınlığını ve Antarktika’nın altındaki bu kritik yapıyı daha yeterli anlayarak daha yanlışsız iklim modelleri geliştirmek maksadıyla, bu devasa haritalama projesinin yeni kuşağı olan Bedmap3 üzerinde çalışmaya devam ediyor.
