Gök bilimciler, kozmosun derinliklerinde şimdiye kadar kaydedilen en büyük kara delik parlamasına şahit olduklarını açıkladı. Dünya’dan 10 milyar ışık yılı uzaklıkta, J2245+3743 olarak isimlendirilen Faal Galaksi Çekirdeği’nin (AGN) kalbinde yer alan muhteşem kütleli bir kara delikten yayılan bu devasa güç patlaması, hem cinsinin en uzağı hem de şimdiye kadar gözlemlenen en parlak olay olarak bilim dünyasında heyecan yaratmış durumda.
Aktif Galaksi Çekirdekleri, merkezlerindeki beslenen harika kütleli kara deliklerin baskın olduğu galaksi bölgeleri. J2245+3743’teki bu kara delik, etrafındaki gaz ve tozdan oluşan yassı bir bulut formundaki yığılma diskinden aslında besleniyordu. Fakat bu rekor kıran parlama, kara deliğin olağan beslenme sürecinin değil, çok daha dramatik bir kozmik olayın sonucuydu: Gelgitsel Bozulma Olayı (TDE).
Gelgitsel Bozulma Olayı nedir?
TDE, alışılmadık derecede büyük bir yıldızın, Güneş’in kütlesinin 500 milyon katı büyüklüğündeki bu kozmik devin yanına fazla yaklaşmasıyla meydana gelmiş durumda. Kara deliğin muazzam yer çekimi tesiri, yıldızı kesimlere ayırarak kalıntılarını yutmaya başladı.
California Teknoloji Enstitüsü’nden Matthew Graham, “Bu, daha evvel gördüğümüz hiçbir AGN’ye benzemiyor” diyerek olayın fevkalâde tabiatını vurguladı. Güç tahlilleri, bu objenin hem çok uzakta hem de inanılmaz derecede parlak olduğunu gösterdi.
Zwicky Süreksiz Tesisi (ZTF) tarafından 2018’de birinci defa tespit edilen parlama, birkaç ay içinde 40 kat daha parlak hale geldi. Tepe noktasında ise, daha evvelki tüm kara delik parlamalarından 30 kat daha parlaktı ve 10 trilyon Güneş’in yaydığına muadil ölçüde güç yayıyordu. Evvelki en güçlü TDE, resmi ismi ZTF20abrbeie olan ve “Korkunç Barbie” lakabını alan olaydı. Takım üyesi K. E. Saavik Ford, bu durumu, “Güneşimizin tamamını Albert Einstein’ın ünlü E = mc² formülüyle güce dönüştürürseniz, gözlemlemeye başladığımızdan bu yana bu parlamadan yayılan güç ölçüsü budur” kelamlarıyla açıkladı.
Zaman yavaşlıyor: Dev bir yıldızın yutulma süreci
J2245+3743’teki parlamanın yavaş yavaş solmaya devam etmesi, araştırmacılara kara deliğin şanssız yıldızı yutmaya hala devam ettiğini gösteriyor. Yutulan yıldızın kestirimi kütlesinin, Güneş’in kütlesinin 30 katı olduğu varsayım ediliyor. Graham bu olayı, “balinanın boğazında fakat yarıya kadar inmiş bir balık” metaforuyla renkli bir formda tabir ediyor.
Araştırmacıların bu parlamayı ayrıntılıca incelemesine yardımcı olan bilimsel bir gerçek daha var: Kozmolojik vakit genişlemesi. Üstün kütleli kara deliklerin etrafındaki yer çekiminin o kadar büyük olması nedeniyle, olay ufku sonuna yaklaştıkça vaktin kendisi bile yavaşlıyor.
Graham, “Işık genişleyen uzayda bize hakikat seyahat ederken, dalga uzunluğu uzuyor ve vaktin kendisi de uzuyor” dedi. Bu tesir sayesinde, araştırmacılar olayı çeyrek süratte izleyebiliyorlar: “Buradaki yedi yıl, oradaki iki yıla denk geliyor. Olayı çeyrek süratte izliyoruz.” Bu vakit genişlemesi tesiri, ZTF üzere uzun periyodik gökyüzü taramalarının bilimsel açıdan neden bu kadar bedelli olduğunu gösteriyor.
J2245+3743 parlaması, bilim insanları için değerli zira şu ana kadar gözlemlenen yaklaşık 100 TDE’nin birden fazla, etkin olmayan kara deliklerde meydana gelmişti. Bunun nedeni, etkin kara deliklerin yaydığı doğal emisyonların TDE’leri kamufle edebilmesi. Fakat J2245+3743’ün devasa boyutu, onu başka AGN tabanlı TDE’lerden daha bariz hale getirdi.
Bu uç noktadaki olay, birinci fark edildiği 2018’de çabucak özel bir şey olarak algılanmadı. Hawaii’deki W. M. Keck Gözlemevi‘nden gelen bilgiler, parlamanın çok enerjik tabiatını lakin beş yıl sonra, 2023’te ortaya çıkardı. Grup ayrıyeten, bunun bir süpernova patlaması değil, istisnai derecede büyük bir yıldızı içeren bir TDE olduğunu doğruladı. Bu büyüklükteki yıldızlar azdır, lakin Ford, bir AGN’nin diski içindeki yıldızların diskin hususunu yutarak daha da büyüyebileceğini düşünüyor.
Bu güçlü parlamanın keşfi, cihanın dört bir yanında benzeri olayların, yalnızca keşfedilmeyi beklediği manasına geliyor. Araştırma grubu, ZTF datalarını taramaya devam ederken, daha güçlü TDE’leri tespit etmesi beklenen Vera C. Rubin Gözlemevi‘nden gelecek yeni dataları merakla bekliyor.
