Bilim dünyasının gözü kulağı uzun müddettir Çin’den gelecek devasa bir haberdeydi: Dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı olması planlanan “Dairesel Elektron Pozitron Çarpıştırıcısı” (CEPC). Yaklaşık 100 kilometre uzunluğunda dev bir tünel olarak tasarlanan bu devasa yapı, İsviçre’deki meşhur CERN laboratuvarının sahip olduğu 27 kilometrelik tüneli adeta gölgede bırakacaktı.
Ancak milyarlarca dolarlık bu dev proje, beklenmedik bir pürüzle karşılaştı. Çin hükümeti, 2026-2030 yıllarını kapsayan yeni beş yıllık kalkınma planına bu projeyi dahil etmedi. Bu karar, projenin devlet nezdinde önceliğini kaybettiği ve muhtaçlık duyulan devasa bütçenin diğer alanlara kaydırılacağı manasına geliyor.
Yüksek Güç Fiziği Enstitüsü’nden Wang Yifang, tekliflerinin reddedildiğini doğrulasa da havlu atmış değil. Bilim insanları, 2030 yılındaki bir sonraki planlama periyodunda projeyi tekrar sunmayı hedefliyor. Ama bu beş yıllık bekleme mühleti, projenin mukadderatını büsbütün değiştirebilir. Şayet bu süreçte Avrupa’nın planladığı 90 kilometrelik “Geleceğin Dairesel Çarpıştırıcısı” (FCC) onaylanırsa, Çinli bilim insanları kendi tesislerini kurmak yerine güçlerini Avrupalı meslektaşlarıyla birleştirmeyi önemli bir seçenek olarak masada tutuyor. Yani dev tüneller için verilen bu teknolojik yarış, bir noktada global bir iş birliğine dönüşebilir.
Evrenin sırlarına uzanan dev tüneller
Peki, bilim insanları neden bu kadar büyük ve kıymetli tünellere muhtaçlık duyuyor? Her şey kainatın birinci anlarını, yani Büyük Patlama’dan çabucak sonrasını anlayabilmekle ilgili. Mevcut en gelişmiş sistem olan CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı, atom altı parçacıkları ışık suratına yakın süratlerde birbirine çarpıştırarak meşhur “Tanrı Parçacığı” Higgs Bozonu’nu bulmamızı sağladı. Hatta bu çarpışmalarla milyarlarca yıldır görülmemiş “kuark çorbası” üzere unsurlar bile laboratuvar ortamında yine oluşturuldu. Lakin mevcut tünellerin gücü, daha ağır ve gizemli parçacıkları ortaya çıkarmaya artık yetmiyor.
Daha büyük çarpıştırıcılar, yalnızca daha uzun yollar değil, birebir vakitte çok daha gelişmiş ekipmanlar manasına geliyor. Mevcut sistemlerin kapasitesini aşan bu yeni projelerle, kainatın temel yapı taşlarını ve görünmez hususları keşfetmek bir hayal olmaktan çıkıp fizikî bir gerçeğe dönüşebilir. Şu an etkin olan sistemlerin 2040’lara kadar ömrü olduğu iddia ediliyor.
Eğer Avrupa’daki yeni proje 2030’larda onay alıp inşaata başlarsa, havacılıktan tıbba kadar pek çok alanı etkileyecek yeni bir keşif çağının kapısı aralanacak. Şimdilik Çin bu yarışta vites küçültmüş görünse de kainatın kökenini bulma uğraşı tüm süratiyle devam ediyor.
