İkinci Dünya Savaşı’nın dondurucu sularında yaşananlar, yalnızca askeri stratejilerden ibaret değildi. Alman donanması Kriegsmarine’e ilişkin 1.162 denizaltının okyanuslarda kol gezdiği o yıllar, denizcilik tarihinin en kanlı gayretlerine sahne oldu.
Müttefik gemilerine göz açtırmayan “U-bot” filosu, savaş boyunca 3 binden fazla gemiyi suların derinliğine gönderdi. Lakin bu devasa filodan geriye kalan en sarsıcı kıssa, bir zaferden çok deniz tabanında uyuyan sessiz bir felaketle ilgili. 9 Şubat 1945’te gerçekleşen U-864 ve HMS Venturer ortasındaki çatışma, her iki tarafın da büsbütün suyun altında olduğu sırada yaşanan tarihteki tek denizaltı düellosu olarak kayıtlara geçti.
Bu sıra dışı müsabakanın merkezinde, İngiliz Teğmen Jimmy Launders komutasındaki HMS Venturer bulunuyor. Shetland Adaları’ndan yola çıkan İngiliz denizaltısı, Almanların “Sezar Operasyonu” kapsamında Japonya’ya çok kritik bir kargo taşıdığı bilgisini almıştı. Alman U-864 denizaltısı, motorundaki teknik bir arıza nedeniyle suyun altında gürültü çıkarınca İngilizlerin radarına yakalandı. Yaklaşık üç saat süren tansiyonlu bir takibin akabinde Teğmen Launders, elindeki tüm torpidoları birebir anda fırlatarak büyük bir risk aldı. Dördüncü torpido Alman denizaltısını ortadan ikiye bölerek 73 mürettebatıyla birlikte derinliklere gömdü. Fakat bu askeri muvaffakiyet, beraberinde yarım asır boyunca kimsenin fark etmediği devasa bir etraf krizini getirdi.
Okyanusun kalbindeki saatli bomba: 65 ton cıva
Denizaltı enkazları çoklukla yalnızca paslanan çelik yığınları olarak görülse de U-864’ün durumu çok daha vahim bir boyuta ulaştı. Gemi, Japonya’ya patlayıcı üretimi için gönderilen tam 65 ton sıvı cıva taşıyordu. Çelik tüplerin içinde saklanan bu ölümcül kargo, denizaltı battığında Norveç’in Fedje Adası açıklarında, yaklaşık 150 metre derinlikte sessizliğe gömüldü. Enkazın yerinin 2003 yılında tespit edilmesine kadar geçen müddette, tuzlu suyun tesiriyle korozyona uğrayan tüpler sızdırmaya başladı. Yıllık bazda etrafa yayılan cıva ölçüsü yalnızca 4-5 kilogram civarında olsa da bu ölçü bile bölgedeki deniz hayatını ve dolaylı olarak insan sıhhatini tehdit eder hale geldi.
Norveç hükümeti, felaketin boyutunu fark eder etmez bölgeyi balıkçılığa kapattı ve tahlil arayışına girdi. Enkazın yüzeye çıkarılması, paslanmış tüplerin büsbütün parçalanma riski nedeniyle çok tehlikeli görüldüğü için bu fikirden vazgeçildi. Bilim insanları ve mühendisler, Çernobil’deki nükleer reaktörün üzerini kapatan yapıdan ilham alarak enkazın üstünü devasa bir katmanla mühürleme kararı aldı. Yaklaşık 32 milyon dolarlık bir projeyle, enkazın etrafındaki geniş bir alan kum, beton ve moloz yığınlarıyla kaplanarak cıvanın yayılması engelleniyor.
Bugünlerde bu etraf felaketine karşı yürütülen çalışmalar yeni bir kademeye geçti. 2026 yılı prestijiyle, Norveç hükümetinin hem inançlı formda çıkarılabilecek cıvayı tahliye etmesi hem de kalan kısımları kalıcı olarak mühürlemesi beklenen büyük operasyonun başlaması planlanıyor. Savaşın sona ermesinden on yıllar sonra bile, o günlerden kalan bu ağır miras, doğayı korumak için çağdaş teknolojinin tüm imkanlarını seferber etmeyi zarurî kılıyor.
