İnternet dünyasında gerilimli anlarda sıkça duyduğumuz “dışarı çık ve biraz toprağa bas” tavsiyesi, görünüşe nazaran yalnızca bir toplumsal medya efsanesinden ibaret değilmiş. Bilim dünyasından gelen son haberler, laboratuvar ortamındaki farelerin dış dünyayla temas ettiklerinde sergiledikleri değişimlerin, çağdaş tıbbın en büyük çıkmazlarından birine ışık tutabileceğini gösteriyor.
Cornell Üniversitesi tarafından yürütülen ve Current Biology mecmuasında yayımlanan yeni bir çalışma, küçük kafeslerde yaşayan laboratuvar farelerinin, dışarıda, yani doğal ortamda vakit geçiren hemcinslerine nazaran çok daha dertli olduğunu gösteriyor. Bu durum, insan sıhhati için geliştirilen ilaçların neden laboratuvarda başarılı olup gerçek hayatta sınıfta kaldığı sorusuna da çarpıcı bir karşılık sunuyor.
Yıllardır süregelen ilaç testlerinde yaşanan en büyük sorun, hayvan modelleri ile insan deneyleri ortasındaki devasa sonuç farkıydı. Araştırmacılar, bu farkın temelinde laboratuvarların çok steril, tek düze ve “sıkıcı” ortamının yattığını düşünüyor. Cornell Üniversitesi’nden Matthew Zipple, laboratuvar farelerinin ömrünü, tecrit altındaki mahkumların hayatına benzetiyor. İki yahut üç kardeşiyle ayakkabı kutusu kadar bir alana hapsedilen, suyunun ve yemeğinin her gün birebir saatte önüne geldiği bir farenin psikolojisi ile tabiatta risk alan, yuva kazan ve toplumsal bağlar kuran bir farenin psikolojisi haliyle bir olmuyor.
Labirent deneyi ve korku duvarı
Araştırma grubu, teorilerini kanıtlamak için fareleri “yükseltilmiş artı labirent” ismi verilen standart bir teste tabi tuttu. Bu labirentte iki ucu kapalı, iki ucu ise açık yollar bulunuyor. Parlak ışıklar altında labirente bırakılan tipik bir laboratuvar faresi, açık yolları korkutucu buluyor ve hayatı boyunca bir daha oralara adım atmıyor. Bilim dünyası, farelerin bu çekingenliğini yıllardır bir “kaygı ölçütü” olarak kullanıyor. Lakin dışarıda, toprakla ve gökyüzüyle temas ederek yaşayan fareler, bu açık yollardan hiç korkmuyor. Hatta kafeste yaşayan fareler yalnızca bir hafta dışarıda vakit geçirdiğinde, labirentteki açık alanlarda geçirdikleri müddet iki katına çıkıyor, yani telaşları adeta buharlaşıp uçuyor.
Meselenin yalnızca ruhsal olmadığını, biyolojik dengelerin de değiştiğini belirten uzmanlar, 2006 yılında yaşanan trajik bir hadiseyi hatırlatıyor. O periyotta lösemiye karşı geliştirilen bir ilaç, laboratuvar farelerinde bağışıklığı güçlendirirken, insanlardaki birinci denemelerde neredeyse vefata yol açan bir tepkiye neden olmuştu. Sonradan yapılan incelemeler, steril ortamda yaşayan farelerin bağışıklık sisteminin “gerçek Dünya” uyaranlarından mahrum olduğu için ilaçlara büsbütün farklı reaksiyon verdiğini gösterdi. Şayet laboratuvar testleri yalnızca ruhsal ve biyolojik olarak “sıkılmış” denekler üzerinde yapılırsa, insan bedeninin vereceği reaksiyonları tam olarak ölçmek imkansız hale geliyor.
Vahşi tabiat gibisi geniş alanlarda deney yapmak, klasik laboratuvar usullerine nazaran daha maliyetli ve zahmetli olsa da bilim insanları bunun bir gereklilik olduğunu savunuyor. İnsan klinik deneylerine geçmeden evvel hangi ilaçların nitekim işe yarayacağını belirlemek, uzun vadede milyonlarca dolarlık tasarruf ve çok daha inançlı tedaviler manasına geliyor. “Dışarı çıkıp toprağa basmak”, fareler için olduğu kadar, tahminen de bizler için geliştirilen tıbbın geleceği için de hayati bir kıymet taşıyor.
