Uzay araştırmaları tarihinde Yuri Gagarin ile başlayan efsanevi bir mirasa sahip olan Rusya, ne yazık ki şiddetli bir periyoda giriyor. 1961’de uzaya birinci insanı gönderen, birinci uzay yürüyüşünü gerçekleştiren ve Salyut 1 ile birinci yörünge uzay istasyonunu kuran ülke, artık bir vakitler sahip olduğu liderlik pozisyonundan çok daha aşağılara düşme riskiyle karşı karşıya.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin‘in havacılık uzmanlarına yaptığı “uzay gücü” statüsünü muhafaza daveti, ülkenin hem ekonomik hem de teknolojik kapasitesini derinden sarsan zorlukların gölgesinde kalmış durumda.
Rusya’nın uzay serüveni, trajik anları da barındırıyor; 1971’deki Soyuz 11 faciasında hayatını kaybeden kozmonotlar bunun acı bir ispatı. Lakin günümüzde yaşanan zorluklar, ülkenin esaslı uzay programının geleceğini tehdit eden sistemik sıkıntılardan kaynaklanıyor. Son yıllarda Rusya, teknolojik gelişimde rakiplerinin gerisinde kaldı ve bu durum en çok roket motoru geliştirme programlarında göze çarpıyor.
Bu gerilemenin en kıymetli itici gücü, Rusya’nın ekonomik ve teknolojik kaynaklarını önemli halde tüketen Ukrayna’daki savaş. Lakin meseleler çok daha eskiye dayanıyor. Rusya’nın 2014’te Kırım’ı ilhak etmesiyle başlayan Batı yaptırımları, uzay endüstrisini ağır bir darbe vurdu. Teknoloji ve finans kaynaklarına erişimin kesilmesi, dalı derinden sarstı.
Rusya, bu durumu aşmak için programını kendi kendine kâfi hale getirmeye çalışsa da, bilhassa mikroçip üzere kritik bileşenlerde yaşanan kıtlık, uydu fırlatmalarını yavaşlattı ve ABD üzere öteki uzay güçleriyle ortasındaki teknolojik farkı giderek büyüttü.
Uluslararası iş birliği köprüleri yıkıldı
Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, tıpkı vakitte Batı ile onlarca yıla yayılan uzay iş birliğinin de fiilen sonu oldu. Rusya, uzun mühlet Milletlerarası Uzay İstasyonu (ISS) projesinin kilit ortaklarından biriydi. Ayrıyeten Avrupa ile ExoMars misyonunda çalışıyor ve NASA’ya kritik roket motorları ile mürettebat taşıma hizmetleri sunarak kıymetli gelirler elde ediyordu.
Ancak artan yaptırımlar ve SpaceX üzere özel şirketlerin global uzay pazarında yükselişi, Rusya’nın global pazardaki rolünü süratle eritti. Bilhassa ABD ile Rusya ortasındaki uzun soluklu RD-180 roket motoru ihracatının 2021’de sona ermesi, bu kopuşun simgelerinden biri oldu. Gerginliklerin tırmanmasıyla birlikte, Rusya’nın Batılı uzay programlarıyla bağları süratle zayıflamaya devam ediyor.
Kendi istasyonuna dönüş: ROSS projesi
Uluslararası Uzay İstasyonu hala faal olsa da, Rusya ile ABD, Japonya ve Fransa üzere ortaklar ortasındaki bağlar giderek inceliyor. Rusya, bu kopuşa paralel olarak yaklaşık on yıldır ROSS (Russian Orbital Space Station) ismini verdiği kendi uzay istasyonunu geliştirmeye odaklanmış durumda. Bu projenin hayata geçmesi, Rusya’nın ISS programından büsbütün çekileceği manasına geliyor.
Köklü uzay ajansı Roscosmos, yaptırımlar, tedarik zinciri aksaklıkları ve mali kriz üzere devasa sıkıntılarla uğraş ederken, NASA’nın Mars’a beşerli seyahat için reaktör yakıtı üzere geleceğe dönük projelere odaklanması, ortadaki farkı daha da belirginleştiriyor.
Rusya, uzaydaki öncü rolünü kaybetmeye başlasa da şimdi pes etmiş değil; yeni roket motorları ve vazifeler üzerindeki çalışmalar devam ediyor. Lakin, bu projelerin planlanan takvimde ve istenen kapasitede tamamlanıp tamamlanmayacağı şimdilik büyük bir soru işareti.
