İnsanoğlunun Ay yüzeyine birinci adımını atmasından iki yıl evvel, soğuk savaşın en gergin günlerinde sessizce tarihi bir imza atıldı. 1967 yılında yürürlüğe giren Dış Uzay Antlaşması, gökyüzündeki keşiflerin sonlarını çizerek uzayın tüm insanlığın ortak mirası olduğunu kayıt altına aldı. Fakat son devirde ABD medyasında yankılanan kimi savlar, tozlu raflarda bekleyen bu milletlerarası hukuk metnini tekrar tartışmaların merkezine yerleştirdi.

Fox News sunucusu Jesse Watters‘ın canlı yayında “Ay bize ilişkin, ona biz sahibiz” çıkışı, toplumsal medyada dalga konusu olsa da mevzunun derinliği yalnızca bir televizyon gösterisinden ibaret değil. Uzay hukuku uzmanları, bu cins telaffuzların altında yatan mülkiyet hırsının gelecekte büyük diplomatik krizlere hamile olduğunu belirtiyor. Şayet yalnızca “ilk giden sahip olur” mantığı işleseydi, bugün gökyüzündeki her yıldızın üzerinde binlerce farklı hak tezi bulunabilirdi.

Dış Uzay Antlaşması’nın ikinci unsuru epey açık bir lisanla yazıldı: Ay dahil hiçbir gök cismi üzerinde egemenlik kurulamaz, işgal edilemez ve mülkiyet savında bulunulamaz. Yani Ay, hiçbir devletin tapulu toprağı haline gelemez. Lakin antlaşma metnindeki birtakım boşluklar, ülkelerin bu kuralları kendi lehine yormasına imkan tanıyor. Mississippi Üniversitesi’nden Profesör Michelle Hanlon‘un dikkat çektiği üzere, ABD 2015 yılında çıkardığı bir kanunla “Toprak tezinde bulunmuyoruz lakin oradan çıkardığımız kaynağa sahip oluruz” diyerek değişik bir strateji izliyor.

Bu yaklaşım, Ay madenciliği üzere gelecekteki ticari faaliyetler için önemli bir belirsizlik demek. Bilimsel hedefle birkaç taş örneği getirmek kabul edilebilir olsa da, Ay yüzeyinde devasa bir maden ocağı kurmak hukuksal açıdan gri bir alan yaratıyor. Bir ülke Ay yüzeyine nükleer reaktör yahut fırlatma rampası inşa ettiğinde, güvenlik gerekçesiyle o bölgeye girişleri kısıtladığı an aslında örtülü bir toprak savı başlatmış oluyor.

Ortak miras çatışma alanına mı dönüyor?

Antlaşmanın üzerinden geçen yaklaşık 60 yılda uzay teknolojileri hayal edilemeyecek bir noktaya ulaştı. Artık yalnızca devletler değil, özel şirketler de Ay seyahatleri için bilet kesiyor. Uzmanlara nazaran, birileri nitekim Ay’ın bir köşesine kendi bayrağını dikip “Burası benim mülküm” demeden evvel bu eski kuralların güncellenmesi kural.

Mevcut maddelerdeki boşluklar doldurulmadığı takdirde, gökyüzündeki bu sessiz ve huzurlu mirasın yakında sert diplomatik çatışmalara sahne olan bir alana dönüşmesi kaçınılmaz. İnsanlığın ortak çıkarı için imzalanan evraklar, bugün ulusal çıkarların ve şirket karlarının gölgesinde kalma riskiyle karşı karşıya…