Modern astronomi, Karanlık Güç Spektroskopik Enstrümanı’nın (DESI) tamamladığı devasa üç boyutlu harita ile tarihinin en kıymetli dönüm noktalarından birini yaşıyor. Bugüne kadar çıkarılmış en yüksek çözünürlüklü cihan haritası olan bu çalışma, yalnızca gökyüzündeki galaksilerin yerini göstermekle kalmıyor; tıpkı vakitte uzayın temel işleyişine dair inançlarımızı da kökten değiştirmeye hazırlanıyor.
Yapılan birinci tahliller, cihanın genişlemesinden sorumlu gizemli güç “karanlık enerjinin” sanıldığı üzere sabit bir yapıda olmadığını gösterdi. DESI’den elde edilen bilgiler, Albert Einstein’ın meşhur “kozmolojik sabiti” üzerine inşa edilen mevcut modelleri önemli halde zorlayacak nitelikte. Şimdiye kadar kabul gören teoriler, karanlık gücün cihanın her noktasında ve her anında tıpkı yoğunlukta kaldığını varsayıyordu. Meğer yeni bulgular, bu itici gücün vakit içinde zayıflamış olabileceğine dair güçlü sinyaller içeriyor. Şayet önümüzdeki yıllarda yapılacak ayrıntılı incelemeler bu durumu doğrularsa, fizik kitaplarındaki cihan tarifini baştan yazmak zorunda kalacağız.
Bilim dünyası, kozmosun bebeklik periyotlarından kalan ve “Baryon Akustik Salınımları” (BAO) olarak isimlendirilen devasa dalgalanmaları adeta birer kozmik cetvel üzere kullanıyor. DESI, tam 11 milyar yıl öncesine kadar uzanan galaksilerin ve kuasarların uzaklıklarını ölçerek bu kadim dalgaların boyutlarını net bir formda ortaya koydu.
Her gece Berkeley Laboratuvarı’ndaki muhteşem bilgisayarlara yaklaşık 80 gigabaytlık devasa bir bilgi akışı gerçekleşiyor. Robotik kollarla yönlendirilen optik fiberler, uzak galaksilere odaklanarak ışığı renklerine ayırıyor. Bu sayede gök cisimlerinin suratı, pozisyonu ve kimyasal yapısı milimetrik hassasiyetle belirleniyor. DESI, planlanan takvime sadık kalarak 47 milyondan fazla galaksiyi haritaladı ve kendi koyduğu amaçları şimdiden aşmış durumda.
Yangınlar ve siber hücumlarla geçen kuvvetli yolculuk
DESI grubunun bu devasa muvaffakiyete ulaşması hiç de kolay olmadı. 2020 yılındaki global salgın operasyonları zorlaştırırken, 2022’de Kitt Peak Gözlemevi’ne yaklaşan dev bir orman yangını tüm projeyi küle çevirme tehlikesi yarattı. Alevlerin teleskopları kuşattığı kritik saatlerde, itfaiye takımlarının uğraşı ve Starlink uydularının sağladığı irtibat takviyesi sayesinde sistem kurtarıldı.
Zorluklar bununla da sonlu kalmadı; bir yıl sonra gözlemevini gaye alan siber hücum sırasında araştırmacılar, dataları korumak için internet ilişkisini büsbütün kesti. Bilgiler, fizikî sabit disklerle elde taşınarak merkeze ulaştırıldı. Tüm bu aksiliklere karşın disiplinden taviz verilmemesi, projenin vaktinde bitmesini sağlayan en büyük etken.
Şu an tüm gözler 2027 yahut 2028 yıllarında tamamlanacak olan kapsamlı sonuçlara çevrildi. DESI’nin misyon mühleti uzatılırken, şimdiden daha gelişmiş bir versiyon olan DESI-II için kollar sıvandı. Bilim insanları, bu devasa haritayı öbür uzay teleskoplarından gelecek bilgilerle birleştirerek cihanın büyük sırrını çözmeyi hedefliyor.
