Futbol maçlarındaki baş golleri ya da savunmadaki kritik müdahaleler, tribünleri coşturan en estetik anlar ortasında yer alır. Lakin madalyonun öbür yüzünde, sportmenlerin sıhhatini tehdit eden mikroskobik bir savaş yaşanıyor.
Amsterdam Üniversitesi Medikal Merkezi uzmanlarının yürüttüğü ve tıp dünyasının itibarlı yayınlarından JAMA Neurology’de kendine yer bulan şimdiki bir çalışma, bu durumun vahametini gözler önüne serdi. Araştırma sonuçlarına nazaran, meşin yuvarlağa vurulan tek bir baş bile beyindeki hasar sinyali veren özel proteinlerin kana karışmasını tetikliyor. İncelenen altı proteinden ikisinde, vuruşların sayısı ve şiddeti arttıkça kandaki yoğunluğun da paralellik gösterdiği anlaşıldı. Doktorlar bu tabloyu anlık beyin hasarının somut bir ispatı halinde nitelendirirken, yıllar uzunluğu biriken darbelerin ileri yaşlarda Alzheimer üzere nörolojik hastalıklara davetiye çıkardığı gerçeği bir kere daha tescillendi.
Araştırma kapsamında amatör kümede etkin futbol oynayan 302 erkek atlet, toplamda 11 karşılaşma boyunca mercek altına alındı. Saha kenarına kurulan yüksek çözünürlüklü kameralar vasıtasıyla, hangi oyuncunun başını ne kadar tesirli kullandığı ve maruz kaldığı ivme tek tek not edildi. Maç düdüğünden evvel, çabucak sonra ve takip eden 24 ile 48 saatlik aralıklarda oyunculardan kan örnekleri toplandı. Laboratuvar sonuçları, travmatik beyin yaralanmalarının tespitinde referans kabul edilen ve yıldız formlu beyin hücrelerince üretilen “S100B” proteininin, baş vuruşlarının akabinde süratle tırmandığını ortaya koydu.
Hücre yapısı darbelerin tesiriyle formunu kaybediyor
Çalışmanın en çarpıcı bulgusu ise maç içinde ikiden fazla baş vuran yahut sert şutları başıyla karşılayan futbolcuların kanında “p-tau217” isimli proteinin anında yükselmesi oldu. Tıp literatüründe Alzheimer hastalığının en güçlü biyolojik habercilerinden sayılan bu protein, olağanda hudut hücrelerinin iç yapısını sabitleyen bir köprü vazifesi üstlenir. Topun kafatasıyla temas ettiği o saliseler içinde yaşanan ani hızlanma ve yavaşlama, beyin dokusunda bir basınç dalgası yaratır. Meydana gelen mekanik gerilim yüzünden yerinden kopan tau proteinleri, enzimlerin tesiriyle p-tau217 formuna dönüşerek direkt sirkülasyon sistemine sızar. Tahliller, kandaki bu kıymetlerin iki gün içinde olağan düzeylere gerilediğini gösterse de bilim insanları bu süreksiz düşüşün kalıcı riskleri sıfırlamadığı konusunda hemfikir.
Sürece dışarıdan dahil olan beyin biyomekaniği uzmanları, kandaki bu anlık protein zıplamalarının klasik bir beyin sarsıntısı ya da bunama teşhisi koymak için belirlenen yasal hudutların altında kaldığını belirtiyor. Ama buradaki temel yanılgı, tıbbi sonların lakin büyük ve ağır kafatası travmalarını ölçebilecek biçimde dizayn edilmiş olması. Bir futbolcunun mesleği boyunca bu mikro darbelere binlerce kere maruz kalması, beyinde sinsi bir birikim modeline yol açar. Nörolojik alandaki öteki çalışmalar da tekrarlanan bu ufak sarsıntıların vakitle hudut hücrelerini yok ettiğini ve beyinde kronik iltihap süreçlerini başlattığını netleştiriyor.
Hala mutlaklaşmış ve tescil edilmiş “güvenli bir baş vuruşu limiti” kelam konusu değil. Buna karşın İngiltere Futbol Federasyonu üzere güçlü tertipler, idmanlardaki baş vuruşu sayılarını kısıtlayan yeni kuralları devreye sokuyor. Uzmanlar, benzeri bir çalışmanın üst seviye profesyonel liglerde yapılması durumunda çok daha çarpıcı sonuçların listeleneceğini öngörüyor. Gelecekte futbolun çehresinin değişip değişmeyeceği, kandaki bu mikroskobik değişimlerin ne kadar ciddiye alınacağına bağlı.
