Gezegenimizin sadık uydusu Ay, insanlık tarihi boyunca daima birebir yüzünü bize dönse de art tarafta çok daha karmaşık bir öykü saklıyor. Çin’in Chang’e-6 misyonuyla Ay’ın uzak tarafına gerçekleştirdiği tarihi seyahat, bu gizemli bölgeden Dünya’ya birinci sefer taşınan kaya örnekleriyle meyvelerini vermeye başladı. Bilim insanları, bu örnekleri inceledikçe Ay’ın neden iki farklı karaktere sahip olduğunu, yani neden bir yüzünün düz ovalarla, öteki yüzünün ise devasa kraterlerle dolu olduğunu anlamaya bir adım daha yaklaştı.
Ay, Dünya ile “kütleçekim kilidi” içinde olduğu için biz yalnızca bir tarafını görebiliyoruz. “Karanlık yüz” olarak da isimlendirilen uzak taraf, aslında güneş ışığını en az bizim gördüğümüz taraf kadar alıyor. Fakat uzay çağıyla birlikte fark ettiğimiz üzere, bu iki yüz birbirine hiç benzemiyor. Bizim tarafımızdaki koyu renkli “ay denizleri” uzak tarafta neredeyse hiç yok. Üstelik Ay’ın görünmeyen yüzündeki kabuk çok daha kalın ve şaşırtan bir formda elektriği daha fazla iletiyor.
Bu farklılıkları açıklamak için bugüne kadar “iki başka ayın çarpışması” yahut “cüce gezegen çarpması” üzere pek çok teori ortaya atılmıştı; ancak Chang’e-6’dan gelen son datalar, hatalıyı çok daha bariz bir halde işaret ediyor.
Dev çarpışmanın sıcak izleri
Pekin merkezli araştırma grubu, Ay’ın her iki yüzünden alınan kaya örneklerini karşılaştırdığında potasyum ve demir izotopları ortasında büyük bir fark belirledi. Isındığında basitçe buharlaşan potasyumun hafif izotopları süratli bir halde kayboluyor. Uzak taraftan gelen kayaçlarda ise çok daha ağır potasyum izotoplarına rastlandı. Bu durum, bölgenin geçmişte çok şiddetli bir ısınmaya maruz kaldığını ve hafif hususların buharlaşarak geriye yalnızca ağır olanların kaldığını kanıtlıyor. Uzmanlar, bu devasa ısı kaynağının Ay’ın güney kutbundaki “Aitken Havzası”nı (SPA) oluşturan o meşhur dev çarpışma olduğuna inanıyor.
Araştırmaya nazaran bu antik çarpışma, Ay’ın iç kısmındaki mantoyu yaklaşık 2.500 derecenin üzerine çıkaracak kadar büyük bir güç açığa çıkardı. Bu inanılmaz sıcaklık, bölgedeki potasyumu buharlaştırırken ısı üreten elementlerin Ay’ın içine istikrarsız bir formda dağılmasına yol açtı. Yani Ay’ın asimetrik yapısı, milyarlarca yıl evvel yediği bu dev darbenin direkt bir sonucu olarak şekillendi.
Bilim insanları, bu sonucun Ay’ın evrimini anlamak için kritik bir eşik olduğunu vurgulasa da kesin karara varmak için farklı bölgelerden gelecek yeni örneklerin beklendiğini belirtiyor. PNAS mecmuasında yayımlanan bu çalışma, Ay’ın yalnızca bir taş yığını değil, şiddetli bir geçmişin yaşayan ispatı olduğunu bir kere daha gösteriyor.
