Bilim dünyasının asırlardır peşinden koştuğu uzuv yenileme yeteneği, son araştırmalarla birlikte apayrı bir boyuta taşındı. Semender üzere canlıların kaza sonucu kaybettikleri modülleri kolaylıkla yerine koyabilmesi, insanın sahip olmadığı bir mucize üzere görünse de aslında bu yeteneğin anahtarı çevresel şartlarda bilinmeyen olabilir.

İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü tarafından yürütülen çalışmalar, göğüslü canlıların da bu potansiyele sahip olduğunu, lakin havadaki yüksek oksijen düzeyinin bu süreci baskıladığını ortaya koydu. Bir doku hasar aldığında bedenin verdiği birinci reaksiyon yarayı süratle kapatmak. İnsanlarda ve başka memelilerde bu savunma sistemi o kadar agresif ilerliyor ki, beden enfeksiyon riskini minimize etmek ismine bölgeyi “fibrozis” denilen yara dokusuyla örtiyor. Bu telâşlı tamir süreci, ne yazık ki gerçek bir tekrar oluşumun önündeki en büyük mahzur. İki hayatlı canlılarda ise süreç yara dokusu oluşturmak yerine, hücrelerin yine organize olarak kayıp parçayı inşa etmesiyle sonuçlanıyor.

Hücresel algı ve oksijenin kapalı rolü

Araştırmacılar, rejenerasyon yeteneği yüksek olan türlerin neden ekseriyetle su altında yahut düşük oksijenli ortamlarda bulunduğuna odaklandığında şaşırtan bir gerçekle karşılaştı. Fare embriyoları üzerinde yapılan deneyler, oksijen ölçüsü su altındaki düzeylere çekildiğinde göğüslü hücrelerinin de “yenilenme” moduna geçtiğini gösterdi. Bu durum, göğüslü dokularının açık havada maruz kaldığı ağır oksijenin, bedenin kendini tam manasıyla onarma programını devre dışı bıraktığına işaret ediyor.

Bu düzeneğin idare odasında “HIF1A” ismi verilen kritik bir protein oturuyor. Oksijen düzeyi düştüğünde kararlı hale gelen bu protein, yarayı güzelleştirecek hücresel süreçleri başlatıyor. Farklı bir biçimde kurbağalar, karaya çıkıp yüksek oksijene maruz kalsalar bile hücrelerini “düşük oksijenli ortamdaymış gibi” tutmayı başarıyor. Memelilerde ise sistem oksijene karşı çok daha hassas reaksiyon vererek yenilenme kapısını erkenden kapatıyor.

Şu anki tıbbi bilgilerimiz kopan bir uzvun çabucak yarın yine çıkacağını garanti etmese de, dokularımızdaki bu uyuyan gücün fark edilmesi büyük bir adım sayılır. Gelecekte hücrelerin çevreyi algılama biçimine müdahale edilerek, ağır yaralanmalarda yara izi yerine gerçek bir doku tamiri sağlanması hedefleniyor.