Bir denklemin hem atomları hem de insan tarihini anlatması mümkün mü? Queen Mary Üniversitesi’nden araştırmacılar “evet” diyor. Bilim dergisi Chaos, Solitons & Fractals’ta yayımlanan çalışmada, cam ve amorf katıların atomik yapısını modellemek için tasarlanmış bir formülün, insanlığın son 12 bin yıllık nüfus seyrini de şaşırtan bir doğrulukla yansıttığı ortaya çıktı.

Trachenko-Zaccone denklemi ismiyle anılan bu matematiksel model, Neolitik Çağ’dan sanayi ihtilaline, oradan günümüze uzanan periyotları tek bir çerçevede ele alıyor. Klasik nüfus teorileri bu süreci çoklukla düz bir büyüme çizgisi ya da sabit bir patlama olarak tanımladı. Halbuki gerçek çok daha karmaşık: İnsanlık vakit zaman neredeyse yerinde saydı, vakit zaman ise beklenmedik süratte büyüdü. Kelam konusu model, sırf bir değişkeni değiştirerek bu farklı devirlerin her birini dengeli biçimde açıklayabiliyor.

Foerster’in kehaneti ve kurtulduğumuz kıyamet

1960 yılında fizikçi Heinz von Foerster, mevcut nüfus artış suratını hesaplamış ve insanlığın 2026 civarında kendi matematiksel sonuna ulaşacağını öne sürmüştü. Denetimsiz büyümenin teorik olarak sonsuzluğa fırlayacağını gösteren bu öngörü, o periyotta önemli korkulara yol açtı. Global doğum oranlarının gerilemeye başlaması, bu senaryonun şimdilik önüne geçti. Yeni model ise tıpkı tehlikeli dinamiklerin belli şartlar altında her vakit yine devreye girebileceğini hatırlatıyor.

Araştırmanın asıl çarpıcı yanı, gelecek senaryolarında gizli. Mevcut eğilimler incelendiğinde sistemin bugün için istikrarda olduğu görülüyor; ne denetimsiz bir patlama ne de sert bir çöküş kapıda. Lakin iklim krizi, büyük çaplı salgınlar, silahlı çatışmalar ya da kaynak kıtlığı üzere kırılmalar yaşanması halinde bu istikrarın nasıl sarsılacağı da modele dahil edildi.

En karamsar tabloda dünyanın taşıma kapasitesi 2 milyar beşere gerilediğinde global nüfusun 2064’e kadar yarı yarıya düşebileceği hesaplandı. Araştırmacılar bunun kesin bir öngörü değil, sistemin ne kadar kırılgan olduğunu gösteren bir simülasyon olduğunu vurguluyor. Katı hal fiziğindeki sönümlenme süreçleriyle insan topluluklarının büyüme ve çözülme dinamiklerini ortak bir lisanla söz eden bu formül, demografik araştırmalar için yeni bir yol açtı.