Tarih öncesi devirlerde yaşayan insan topluluklarının salgın üzere nedenlerle kitlesel ölümlerle nasıl yüzleştiği, arkeolojik kalıntıların derinliklerinde gizlenen genetik şifrelerle aydınlanıyor. Bilim dünyası, geçmiş yüzyıllarda milyonlarca insanın hayatına mal olan veba salgınının bilinen en eski izlerine Sibirya’nın güneydoğusundaki antik bir yerleşimde ulaştı.
Yaklaşık 5 bin 500 yıl öncesine ilişkin avcı-toplayıcı toplulukları inceleyen uzmanlar, bakteriyel bir enfeksiyonun toplumsal çöküşe nasıl taban hazırladığını ortaya çıkardı. Kopenhag Üniversitesi bünyesinde çalışmalarını yürüten paleogenetik uzmanı Dr. Frederik V. Seersholm, elde edilen dataların bu ölümcül hastalık ile yüksek ve ani mevt oranları ortasındaki direkt bağlantıyı kanıtlayan en eski somut evrak olduğunu söz etti.
Araştırmacılar, dünyanın en esaslı su havzalarından biri olan Baykal Gölü yakınlarındaki dört farklı mezarlık alanını mercek altına aldı. Buradan çıkarılan 42 bireye ilişkin antik DNA örneklerini inceleyen laboratuvar takımları, 18 iskelette “Yersinia pestis” isimli bakterinin kalıntılarını saptadı. Kemikler üzerinde yapılan incelemelerde rastgele bir darbe, yaralanma yahut savaş izine rastlanmadı. Bu durum, toplu ölümlerin tek sorumlusunun amansız bir salgın olduğunu tescilledi. Karbon testleri, trajedinin tek bir vakit diliminde yaşanmadığını, tersine yüzlerce yıl ortayla iki büyük dalga halinde bölgeyi vurduğunu gösteriyor. Birinci yıkım devri günümüzden 5 bin 520 ila 5 bin 265 yıl evvel gerçekleşirken, ikinci büyük dalga ise 5 bin 315 ile 4 bin 235 yıl öncesi ortasına tarihleniyor.
Çocukların bağışıklığını vuran özel bir gen saptandı
Oxford Üniversitesi’nden antik DNA uzmanı Dr. Ruairidh Macleod, mezar odalarındaki defin sisteminin salgının yayılım suratına dair trajik ayrıntılar barındırdığını söylüyor. Anne, baba ve çocukların yan yana ya da koyun koyuna gömülmüş olması, hastalık sürecinde aile fertlerinin birbirine bakım sağlarken enfeksiyonu kapma ihtimalini akıllara getirdi. Yapılan genetik tahliller, ani ölümlerin bilhassa 8 ila 11 yaş kümesindeki çocuklarda ağırlaştığını netleştirdi.
Bakterinin yapısını inceleyen bilim insanları, çocuk yaştakilerin savunma sistemini büsbütün çökerten “YPM” isimli süperantijenik bir toksin geni keşfetti. Bu kritik keşif, tarih öncesi çağlardaki birinci veba çeşitlerinin öldürücü gücü hakkında bilim topluluğunda uzun müddettir devam eden tartışmalı fikir ayrılıklarına da son noktayı koyuyor. Avrasya topraklarında bu hastalığın varlığı bilinse de ne kadar ölümcül olabileceği birinci defa bu genetik bilgiyle ispatlandı.
Araştırmanın en çarpıcı sonuçlarından biri de hastalığın insan popülasyonuna nereden bulaştığı sorusunun cevabı. Uzmanlar, günümüzde de bu bakterinin doğal taşıyıcısı olan dağ sıçanlarını (marmotlar) baş kuşkulu olarak ilan etti. Günümüz Sibirya’sında bile bu hayvanların kürkünü yüzen ya da etini tüketen lokal halk ortasında enfeksiyon olayları görülmeye devam ediyor. Antik çağlardaki avcı-toplayıcı kavimlerin bu kemirgenlerle çok sıkı bağlar kurduğu, hatta hayvanın kesici dişlerini kolye ucu ve mezar ikramı yapacak kadar onlara kültürel bedel atfettiği biliniyor.
Saygın bilim dergisi Nature’da yayımlanan bu kapsamlı makale, vebanın ana çıkış merkezinin Orta Asya ve Güney Sibirya düzlükleri olduğu istikametindeki eski teorilerin doğruluğunu tescilledi.
