İnsanlar olarak, rastgele biçimlerde tanıdık imajlar görmeye epey yatkınız. Kayalar, konutlar yahut prizler bile birden teğe yüzlere dönüşebiliyor. Gökyüzünde ise takımyıldızlar, uzak ve alakasız yıldızları efsanelerle ve mitlerle birbirine bağlıyor. Göksel pareidolia’nın, yani rastgele bir tertipte tanıdık bir örüntü yahut mana bulma olayının özel bir örneği de Batı ülkelerinde “Ay’daki Adam” ya da bize daha yakın tabiriyle “Ay Dede” olarak da isimlendirilen manzara. Fakat, bu tabirin karşılığında bile herkes tıpkı şeyi görmüyor.
Ufukta alçalan Ay’a baktığımızda, ince bulutların da yardımıyla yüze benzeyen ayrıntıları fark edebiliyoruz. Gözler, koyu burun deliklerinde sonlanan parlak bir burun köprüsü ve yavaşça merkezden kaymış bir ağız var. Ay’daki bu “insan yüzü” imajı, tanınan kültürde birinci olarak 1902 imali bilim kurgu sineması Le Voyage dans la Lune (Ay’a Seyahat) ile pekişti. Sinemanın ikonikleşen karesinde roket, tam da bu yüzün gözüne isabet ediyor.
Ay’daki Adam’ın tarihî ve mitolojik kökenleri
Ay’daki bu yüz, vakit içinde farklı kültürlerde rabler ve dini figürlerle ilişkilendirildi. Dante’nin İlahi Komedya’sında bu yüz, sonsuza dek Dünya’nın etrafında dönmeye lanetlenmiş Kabil ile ilişkilendiriyor. İskandinav mitolojisinde ise bu yüz, büyük kurt Hat’’den kaçan, Ay’ın bireyleştirilmiş hali olan Máni’nin ta kendisi olarak algılanıyor.
Yüz yorumu tanınan olsa da, tek pareidolia örneği bu değil. Çin mitolojisinde, Ay tanrıçası Chang’e, Ay’da mahsur kalıyor ve ona bir Ay Tavşanı olan Yu Tu eşlik ediyor. Tavşan teması, Asya’daki birçok kültürde de görülüyor. Dünyanın farklı yerlerindeki birçok gelenek ise, “Ay’daki Adam” figürünü odun kesiciler, ağaçlar, direkler ve farklı insan figürleriyle ilişkilendiriyor.
Letonya’dan gelen “iki kız” efsanesi
Bu öykülerin en değişik örneklerin biri de Letonya’dan geliyor. Baltık ülkesinden gelen bu öykü, elinde sırık taşıyan iki genç kızın saunadan çıplak halde kuyuya gelmesiyle başlıyor. Su toplarken, kızlardan biri Ay’ın hoşluğundan bahsediyor. Başkası ise kendi kalçasının daha hoş olduğunu söylüyor ve Ay’a hakikat kalçasını gösteriyor. Bu şova öfkelenen bir Ay yaradanı, bayanı herkesin görmesi için kalçası dışarıda olacak biçimde, sırıkla birlikte Ay’a yerleştirerek cezalandırıyor.
Aslında gördüğümüz şey, Ay’ın koyu renkli kısımları, yani Ay denizleri (maria) olarak tanımlanan bölgeler. Elbette bunlar gerçek denizler değil, eski kraterleri kaplayan lavlardan oluşan bazalt düzlükler. Ay’ın daha açık renkli bölgeleri ise yaylalar yahut terrae olarak biliniyor. Bu bölgeler de volkanik kayalar, fakat Ay’ın global bir magma okyanusuyla kaplı olduğu erken periyotlarda oluşmuşlardı. Bu farklı bileşim, yüzeydeki renk farkını yaratıyor ve gözlerimizin bir yüz hali algılamasına yol açıyor.
