Deniz ve okyanuslarda süzülen denizanası sürülerine alışığız. Lakin bu canlıların bir vakitler gökyüzünün ötesine, kozmik bir seyahate çıktığını hayal etmek pek kolay değil.
1990’lı yıllarda Avrupa Uzay Ajansı’nın yürüttüğü bir proje kapsamında tam 60 bin denizanası, Spacelab laboratuvarıyla uzayın derinliklerine gönderildi. Bu değişik deneyin temel maksadı, yerçekimsiz ortamın canlı gelişimi üzerindeki tesirlerini gözlemlemekti. Uzay istasyonlarına ekseriyetle fare üzere kemirgenler gönderilse de bilim dünyası bazen çok daha ilkel ancak kritik özelliklere sahip canlılara gereksinim duyuyor.
Denizanalarının uzay seyahati için seçilme nedeni yalnızca sağlam olmalarıyla ilgili değil. Bu canlılar, “statolit” ismi verilen ve yerçekimini algılamalarını sağlayan özel organlara sahip. Biyologlar için bu organlar, bir canlının uzayda istikametini nasıl bulacağını yahut yerçekimi duyusunun sıfır yerçekiminde nasıl şekilleneceğini anlamak ismine büyük bir fırsat sunuyor. Ayrıyeten bilim insanları, denizanalarının eşeysiz üreme yoluyla çoğalan “polip” formlarının uzayda olağan gelişip gelişemeyeceğini de merak ediyordu.
Şekil birebir lakin hareketler kontrolsüz
“Uzaydaki Denizanaları Deneyi” ismiyle tarihe geçen çalışmada, binlerce sağlıklı ay denizanası polipi özel kuluçka makinelerine yerleştirilerek Columbia uzay mekiği ile yörüngeye taşındı. Dokuz gün süren misyon boyunca denizanaları, Dünya’daki denetim kümesiyle tıpkı etraf şartlarında tutuldu; tek fark yerçekiminin olmayışıydı. Deney sonuçları birinci bakışta umut verici göründü. Elektron mikroskopları altında yapılan incelemeler, uzayda yetişen denizanalarının fizikî yapı bakımından Dünya’dakilerle neredeyse tıpatıp birebir olduğunu gösterdi.
Ancak asıl sorun, bu canlılar hareket etmeye başladığında ortaya çıktı. Uzayda gelişen denizanalarının %18’inden fazlasında önemli yüzme ve nabız bozuklukları saptandı. Dünya’daki kümede bu oran yalnızca %2 civarındaydı.
Bu durum, yerçekimi algılayıcılarının yahut sinir-kas sisteminin uzaydaki tuhaf boşlukta kusurlu geliştiğini kanıtladı. Uzayda büyüyen denizanaları, yerçekimiyle nasıl başa çıkacaklarını öğrenemediği için yollarını şaşırmış üzere denetimsizce yüzüyordu.
Elde edilen datalar, gelecekte uzayda doğacak yahut büyüyecek insanların karşılaşabileceği gelişimsel sıkıntılarla ilgili değerli ipuçları veriyor. Erkek denizanalarının ömrünün kısalması ve embriyo sayısındaki azalma, mikro yerçekiminin biyolojik sistemleri ne kadar derinden etkilediğini gösteriyor. Denizanalarının bıraktığı bu miras, insanlığın uzaydaki geleceği için kritik bir ders olabilir.
