Bir anahtarı ya da telefonu dakikalarca arayıp, tam önümüzde durduğunu fark ettiğimiz anlık şaşkınlık çabucak herkesin başına gelmiştir. Bristol Üniversitesinde anatomi profesörü olan Michelle Spear, bu hudut bozucu durumun gerisinde yatan bilimsel gerçeği “dikkat körlüğü” (inattentional blindness) olarak tanımlıyor.
Görsel algının yalnızca gözlerin gördüğüyle hudutlu olmadığını belirten Spear, beynin ne bulmayı umduğunun bu süreçte belirleyici rol oynadığını söz etti. Gündelik ortamlarda bir objeyi bulmak, görsel arama ismi verilen bir sürece dayanıyor. Zihin, her şeyi birebir anda tahlil etmek yerine, değerli gördüğü ayrıntıları seçip geri kalanını filtreliyor. Bilhassa gerilimli anlarda ya da aceleniz olduğunda, beyin sahneyi beklentilerine nazaran süzmeye başlıyor. Aranan obje zihindeki imajla tam örtüşmüyorsa, örneğin anahtarların üzerine bir gazete gelmişse yahut farklı bir açıyla duruyorsa, beyin o objeyi direkt görmesine karşın yok sayabiliyor.
Spear’a nazaran, dışarıdan gelen birinin kayıp eşyayı saniyeler içinde bulmasının sırrı da burada gizli. Yeni bir çift göz, objenin nerede olması gerektiğine dair ön yargılara sahip olmadığı için filtreleme yapmadan sonuca ulaşıyor.
Cinsiyet ve arama maharetleri ortasındaki farklar
Kadınlar ve erkeklerin arama yaparken gözlerini kullanma biçimleri de uzmanlar tarafından mercek altına alındı. Araştırmalar, bayanların karışık ve dağınık ortamlarda obje bulma konusunda daha başarılı olduğunu gösterirken; erkeklerin ise üç boyutlu zihinsel döndürme ve geniş ölçekli navigasyon içeren misyonlarda öne çıktığını ortaya koyuyor. Kimi psikologlar bu farkı avcı-toplayıcı toplumlardaki köklere bağlasa da Profesör Spear, çevresel aşinalık ve kişisel dikkat farklarının cinsiyetten daha tesirli olabileceğine dikkat çekti.
Görsel arama sürecini bir “tahmin algoritmasına” benzeten Spear, zihnin objenin nerede olabileceğine dair daima varsayımlar yürüttüğünü vurguladı. Bu varsayımlar bazen yanılgılı çıktığında, gözümüzün önündeki obje beynin beklentileriyle eşleşmiyor. Hasebiyle birisi “Her yere baktım fakat yok” dediğinde, aslında doğruyu söylüyor olabilir; yalnızca gerçek halde bakmamıştır…
