Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin yabanî tabiatında, biyoloji kitaplarını yine yazdıracak tipten bir hayatta kalma çabası yaşanıyor. Luvilombo Şelalesi’nin suları altında, uzunlukları 5 santimetreyi bile bulmayan binlerce küçük balık, alışılagelmişin tersine yüzmek yerine tırmanmayı tercih ediyor.
Yaklaşık 15 metre yüksekliğindeki dik ve kaygan kaya duvarları, “Parakneria thysi” tipi bu canlılar için devasa bir tırmanma parkuruna dönüşmüş durumda. Lokal halkın Sanga lisanında “yapışmak” manasına gelen “kalumba” ismini verdiği bu balıklar, imkansız görünen bu dikey seyahati yüzgeçlerindeki özel yapılar sayesinde gerçekleştiriyor.
Bilim, bu gizemli göç kıssasını 2018 ve 2020 yıllarında yapılan ayrıntılı saha çalışmalarıyla kayıt altına aldı. Şelalenin doruğuna ulaşmaya çalışan bu minik “dağcıların” en dikkat alımlı özelliği, kümenin tamamının genç bireylerden oluşması. Başka birtakım cinslerin tersine tırmanırken ağızlarını kullanmayan kalumbalar, göğüs ve karın yüzgeçlerindeki kanca gibisi çıkıntılarla kayalara sıkıca tutunur. Bu anatomik avantaj, onların sert akıntıya karşı dikey düzlemde ilerlemesine imkan sağlıyor.
Sabırla geçilen 10 saatlik dikey rota
Araştırmacıları en çok hayrete düşüren ayrıntı ise bu tırmanışın ne kadar büyük bir sabırla yönetildiği. Bir balığın şelalenin zirvesine varması ortalama 9 saat 45 dakika sürüyor. Farklı olan ise bu müddetin neredeyse 9 saatinin dinlenerek geçmesi. Balıklar yol boyunca stratejik molalar vererek güç topluyor ve yalnızca 15 dakikalık bir süreyi etkin hareket ederek harcıyor. Kayaların üzerindeki yatay düzlüklerde kalabalık kümeler halinde bekleyen canlılar, güçlerini en verimli halde kullanarak bir sonraki kuvvetli evreye hazırlanıyor.
Göçün zamanlaması, tabiatın mevsimsel döngüsüyle kusursuz bir ahenk içerisinde. Nisan başında su düzeyinin yükselmesiyle başlayan bu macera, yağışlı mevsimin sona erdiği mayıs başında noktalanıyor. Balıklar bilhassa gün batımı saatlerinde hareketlenip, şafak vaktinde ise tırmanışı durduruyor. Uzmanlar, bu tercihin hem şiddetli yağışlarda sürüklenmemek hem de avcı balıklara yakalanmamak için geliştirilen bir savunma düzeneği olduğunu düşünüyor.
Ancak bu eşsiz tabiat olayı, ne yazık ki insan faaliyetlerinin tehdidi altında. Bölgedeki denetimsiz balıkçılık faaliyetleri ve tarım için ırmak sularının çok kullanımı, şelalenin alt kısımlarının kurumasına yol açabiliyor. Bilim insanları, bu az canlı tipinin ve hayat alanlarının korunması için acil ve sıkı yasal düzenlemelerin hayata geçirilmesi gerektiğini savunuyor.
