İnsan çeşidini canlılar ortasındaki başka akrabalarından ayıran çok sayıda fizikî özellik var. Bu özelliklerin en bariz olanlarından biri de, günlük işlerimizi yaparken neredeyse hepimizin birebir eli seçmesi.
Toplumun ezici çoğunluğu sağ elini kullanırken, solakların oranı her periyot düşük bir azınlık olarak kalıyor. Bilim insanları, bizi tek bir ele bu kadar bağımlı hale getiren asimetrik tercihin kökenlerini uzun müddettir araştırıyordu. Primatların el kullanım alışkanlıkları üzerine yapılan yeni bir inceleme, bu durumun evrimsel geçmişimizle olan bağını aydınlattı. Elde edilen datalar, dik duruşumuzun ve gelişmiş beyin yapımızın el tercihimizi direkt şekillendirdiğini ortaya koyuyor.
Araştırma kapsamında 41 farklı çeşide mensup 2 binden fazla maymun ve gorilin davranışları mercek altına alındı. Örümcek maymunu üzere kimi primat çeşitlerinde de muhakkak bir eli daha fazla kullanma eğilimi gözleniyor. Lakin beşerdeki el baskınlığı, öbür tüm canlılara kıyasla çok daha uç ve keskin bir düzeyde. Bu durum birinci bakışta onlarla olan bağlarımıza pek uymayan bir terslik üzere algılansa da, denkleme kol-bacak oranları ile beyin hacmi girdiğinde taşlar yerine oturuyor. Şempanzelerin tersine ağaç kollarına bağımlı olmayan ve dik yürümeyi sağlayan uzun bacaklara kavuşan insan tipi, ellerini büsbütün özgür bıraktı.
Beyin büyüdükçe sağ elin hakimiyeti arttı
Atalarımızın iki ayak üzerine kalkmasıyla boşa çıkan ön uzuvlar, hassas motor maharetler gerektiren yepisyeni alanların doğmasını sağladı. Alet üretimi ve jestlerle bağlantı üzere süreçlerde tek bir eli baskın kılmak, hayatta kalma talihini artıran önemli bir verimlilik avantajı sundu. Bu evrimsel süreç yaşanırken, Homo cinsinin sahneye çıkışıyla birlikte beyin hacminde de büyük bir genişleme yaşandı. Beyin kabuğunun yine organize olması, sağ ve sol yarım kürelerin farklı vazifelerde uzmanlaşmasına yol açarak el baskınlığının sinirsel temelini oluşturdu.
Bilim insanları, geçmiş periyotlarda yaşamış ve soyu tükenmiş insan tiplerinin el kullanım eğilimlerini arkeolojik bilgilerle simüle etti. Bulgular, bu özelliğin bir anda değil, vakit içinde kademeli olarak güçlendiğini gösteriyor. İki ayak üzerinde yürüyen en eski canlılardan Ardipithecus ve Australopithecus devirlerinde el baskınlığı şimdi çok zayıftı. Beyin hacmi büyüdükçe sağ el tercihi Homo erectus ve Neandertal topluluklarında barizleşti, Homo sapiens ile birlikte de en üst düzeye ulaştı. Buna rağmen, ağaç hayatını büsbütün terk etmeyen ve küçük bir beyne sahip olan Flores insanı yani “Hobbit” cinsinde bu eğilim epey zayıf kalmıştı.
PLOS Biology mecmuasında kendine yer bulan bu kapsamlı çalışma, bizi biz yapan evrimsel adımların el tercihimizle olan bağını netleştiriyor. Tekrar de biyolojik geçmişimiz bizi bu derece güçlü bir biçimde sağ el kullanımına yönlendirirken, nüfusun küçük bir kısmının neden inatla solak olarak doğduğu sorusu şimdi net bir cevap bulabilmiş değil.
