İnsan beyninin nasıl çalıştığı, bilim dünyasının hala tam olarak çözemediği en karmaşık bahisler ortasında yer alıyor. Onlarca yıl süren araştırmalara karşın, hafızanın nasıl oluştuğu ve anıların beyinde tam olarak nasıl depolandığı üzere temel sorulara verilen cevaplar net değil. Lakin bu alanda yürütülen yeni bir çalışma, uzun müddettir kabul gören birtakım varsayımları sorgulamaya açıyor.
Nature mecmuasında yayımlanan araştırma, hafızaların beyinde sabit noktalarda tutulmadığını, tersine vakit içinde farklı hücre kümeleri ortasında dolaşabildiğini öne sürüyor. Bilhassa uzamsal hafıza, yani belli bir yere dair anılar üzerine ağırlaşan çalışmada, bu cins anıların tek bir hücre kümesinde sabit halde saklanmadığı gözlemlendi. Bu bulgu, hafıza oluşumu ve hatırlama süreçlerine dair genel kabul görmüş fikirleri yine değerlendirmeyi gerektirebilir.
Araştırmada deney hayvanı olarak fareler kullanıldı. Ancak klasik labirent testleri yerine, daha denetimli ve değişkenleri azaltılmış bir deney ortamı tercih edildi. Fareler, sabit süratte ilerleyen bir koşu bandında yürütüldü ve etrafları ekranlarla çevrilerek görsel ipuçları sonlandırıldı. Birebir vakitte her denemede burunlarına birebir koku verildi. Bu sayede dış faktörlerin minimuma indirildiği, hayli istikrarlı bir test ortamı oluşturuldu.
Hafıza ile alakalı beyin hücrelerinin aktifliğini takip edebilmek için, nöronlar faal hale geldiğinde parlayan özel bir kimyasal kullanıldı. Bu sayede, fare bir deney sırasında muhakkak bir anıyı hatırladığında beyninde hangi hücrelerin devreye girdiği direkt gözlemlenebildi. Fakat sonuçlar, araştırmacıların başlangıçta beklediğinden epey farklıydı.
Her denemenin tıpkı şartlar altında yapıldığı düşünülse de, beyinde her seferinde tıpkı hücrelerin aktifleşmediği görüldü. Deneyler ilerledikçe, hafızanın beyinde daima tıpkı yerde kalmadığı, vakitle farklı hücre kümelerinin bu fonksiyonu devraldığı ortaya çıktı. Araştırma grubunun kıdemli isimlerinden Daniel Dombeck, bu kadar denetimli bir deneyde hücre aktivitesinin daha sabit olmasını beklediğini fakat tam bilakis rastladıklarını söz etti.
Daha gidilecek çok yol var
Elbette, bu bulguların direkt beşerler için de geçerli olduğunu söylemek şimdilik mümkün değil. Fakat çalışmanın sunduğu bilgiler, hafıza sisteminin düşündüğümüzden çok daha dinamik bir yapıya sahip olabileceğini akla getiriyor. Evvelki araştırmalarda da öğrenme ve hatırlama süreçlerinin tek bir yol üzerinden işlemediği, tersine hayli karmaşık sinirsel etkileşimlere bağlı olduğu gösterilmişti.
İnsanlar üzerinde benzeri bir çalışma yürütmek, farelerdeki kadar değişkenleri denetim altına almak açısından kolay olmayabilir. Lakin sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik üzere gelişmiş teknolojiler, bu cins deneylerin beşerler üzerinde de daha dengeli ve tekrar edilebilir formda yapılmasına imkan sağlayabilir.
