Unutulmaya yüz tutmuş anıları canlandırmanın bir yolu olabilir mi? Bilim insanları bu soruya karşılık ararken, “zihinsel vakit yolculuğu” ismi verilen dikkat cazip bir kavram üzerine ağırlaştı. Yeni bir araştırma, geçmişte yaşanmış bir anıya zihinsel olarak dönmenin, o anıyı daha net ve detaylı hatırlamayı mümkün kılabileceğini ortaya koyuyor.

Araştırmanın temel aldığı teoriye nazaran, bir anıyı tekrar hatırlarken o an yaşanan hisleri ve kanıları yine deneyimlemek, hafızayı adeta “başlangıç noktasına” döndürebiliyor. Bu da unutma sürecini yavaşlatmakla kalmıyor, bazen sıfırlayabiliyor.

Çoğumuz geçmişteki olayları, bilhassa de çocukluk periyoduna ilişkin anıları hatırlamakta zorlanırız. Vakit geçtikçe anılar silikleşir, detaylar bulanıklaşır. İşte tam da bu noktada, anının oluştuğu ana zihinsel olarak geri dönmek, hafızanın işleyişine yeni bir kapı aralayabilir.

Bu hipotezi test etmek isteyen araştırmacılar, 1.200’den fazla kişinin katıldığı kapsamlı bir çalışma yürüttü. İştirakçiler dört farklı kümeye ayrıldı ve hafıza üzerine çeşitli testlere tabi tutuldu. Birinci basamakta, kimi iştirakçilerden bir söz listesini ezberlemeleri, kimilerinden ise kısa bir kitap kesimini okumaları istendi. Ardından herkesin, öğrendiklerini hatırlaması beklendi.

Gruplardan biri, hatırlama etabında rastgele bir özel metot kullanmadan direkt karşılık vermeye çalıştı. Öteki üç küme ise “bağlamsal hatırlama” ismi verilen bir tekniği denedi. Bu teknik, bir bilgiyi hatırlamaya çalışırken, o bilginin öğrenildiği andaki niyet ve hisleri da hatırlamaya odaklanmayı içeriyor. Elhasıl, anıya yalnızca bilgi olarak değil, duygusal ve zihinsel bağlamıyla birlikte yaklaşmak hedefleniyor.

Deneyler sonucunda, bağlamsal hatırlama formülünü kullananların bilgileri daha uygun hatırladığı görüldü. Bilhassa birinci 24 saat içinde, anılar daha net bir biçimde geri çağrıldı. Lakin vakit ilerledikçe, bilhassa yedi gün sonra, hatırlama oranı azalsa da, bağlamsal hatırlama tekniği sayesinde bilgiye ulaşmak hala daha kolaydı. Araştırmacılar, bu formülün adeta unutma eğrisini süreksiz olarak sıfırladığını söylüyor; lakin bu sıfırlama da kalıcı değil, bir müddet sonra hafıza yeniden benzeri bir düşüş eğrisine giriyor.

Tabii ki laboratuvar ortamındaki bu deneyler ile gerçek hayattaki anılar ortasında kimi farklar olması kaçınılmaz. Gerçek hayatta oluşan anılar çoklukla çok daha karmaşık, duygusal ve ferdî. Buna karşın, çalışmanın bulguları, hafızanın nasıl çalıştığına dair kıymetli ipuçları sunuyor.

Özellikle öğrenme süreçlerinde ya da travmatik anıların işlenmesinde, bu cins bağlamsal hatırlama tekniklerinin kullanılabileceği düşünülüyor. Hafızayı daha yeterli anlamak, yalnızca kişisel tecrübelerimizi değil; tıpkı vakitte beyin temelli hastalıkların tedavisini de yakından ilgilendiriyor.