Dünya üzerindeki tüm hayvanların, bitkilerin, mantarların ve hatta biz insanların kökeni, milyarlarca yıl evvel gerçekleşen gizemli bir buluşmaya dayanıyor olabilir. Bilim dünyası, hücre çekirdeğine sahip olan “ökaryot” canlıların nasıl ortaya çıktığını uzun müddettir merak ediyordu. Genel kabul gören senaryoya nazaran, yaklaşık 1,6 ila 2,2 milyar yıl evvel bir arkelerin, oksijen kullanan bir bakteriyle girdiği simbiyotik bağ, karmaşık ömrün fitilini ateşledi. Lakin bu kıssada eksik bir kesim bulunuyordu: Bu iştirake giren o kadim cet tam olarak kimdi?
Texas Üniversitesi’nden araştırmacıların 2023 yılında yürüttüğü kapsamlı çalışma, bu sorunun yanıtını denizin derinliklerinde, çamurlu tortuların içinde buldu. Yüzlerce mikrobun genetik haritasını inceleyen takım, dünyadaki tüm karmaşık ömür formlarının izini tek bir soya kadar sürdü: Asgard arkeleri. İskandinav mitolojisindeki ilahlar diyarından ismini alan bu küme, aslında biyolojik bir geçişin en canlı delili niteliğinde. Bilhassa “Hodarchaeales” (kısaca Hod) ismi verilen yeni bir küme, ökaryotlara o kadar benziyor ki bilim insanları bu canlıları arkeler dünyasındaki “kardeş grubumuz” olarak tanımlıyor.
Mitolojiden genetiğe uzanan vakit makinesi
Bu keşif yalnızca isimleriyle değil, barındırdığı proteinlerle de şaşırtıyor. Daha evvel yalnızca ökaryotlara mahsus olduğu düşünülen kimi yapısal proteinlerin bu mikroskobik canlılarda da bulunması, evrimsel bağın ne kadar güçlü olduğunu gösteriyor. Araştırmanın müelliflerinden Brett Baker, “Hepimiz Asgardlıyız” diyerek bu keşfin insanlık tarihi için değerine dikkat çekiyor. İskandinav mitolojisinde Odin’in kör oğlu Hodr’dan ismini alan bu yeni canlı kümesi, karmaşık hayatın şafağına ışık tutan en değerli moleküler ipuçlarını içinde barındırıyor.
Araştırmacılar, bu süreci antik bir kente yapılan seyahatten çok, hayatı başlatan kimyasal yansımaların kalbine giren bir vakit makinesine benzetiyor. Fakat bu vakit makinesiyle dinozorların devrini yahut eski uygarlıkları araştırmak yerine, deniz yatağının derinliklerinde yaşayan bu mikropların genetik kodlarına ulaşabiliyoruz. Bilim insanları bu kodları okuyarak, milyarlarca yıl evvelki atalarımızın nasıl bir “moleküler taslak” üzerinden yükseldiğini anlamaya çalışıyor.
Doğanın derinliklerinde hala varlığını sürdüren bu minik canlılar, biyolojinin en büyük sırlarından birini, yani kolay bir hücreden nasıl olup da çok hücreli karmaşık bir dünyaya evrildiğimizi anlatmaya devam ediyor.
