Dünya, insanın hayal gücünü zorlayan bir vakit ölçeğinde değişiyor. Yüz, bin, hatta on bin yıl evvel hiçbirimiz hayatta değildik lakin gezegenimiz, üç beş derecelik sıcaklık farklarını saymazsak temel olarak bugünküyle birebirdi. Lakin kıtaların ve okyanusların gerçek hareketini görmek için objektifi çok daha geriye ve uzağa çevirmemiz gerekiyor.
Dünya’nın tek bir üstün kıtadan oluştuğu son devir yaklaşık 200 milyon yıl önceydi. Dinazorların Pangea ismi verilen bu kıta üzerinde yeni yeni uzunluk göstermeye başladığı o günlerden beri, yeryüzü bildiğimiz yedi kıtalı yapısına yanlışsız bitmek bilmeyen bir dönüşümün içinde yol alıyor.
Böylesine devasa vakit dilimlerinde geçmişin gerçek bir fotoğrafını çizmek doğal olarak kolay değil. Dinozorlar çağına damga vuran Pangea’yı biliyoruz, ondan da geriye gittiğimizde Rodinia ve Nuna üzere dev kara kütlelerinin varlığından neredeyse eminiz. Lakin bu “dev isimlerin” dışına çıktığımızda, yer bilimciler ortasında hararetli tartışmalar başlıyor. Tartışmaların merkezinde ise son yılların en çok konuşulan, bir o kadar da gizemli kara modülü yer alıyor: Pannotia.
Güneyin gizemli üstün kıtası
Pannotia’nın varlığına inananlar için bu kıta, gezegeni sözün tam manasıyla altüst eden bir güçtü. Bugün yeryüzündeki kara modüllerinin üçte ikisi Kuzey Yarımküre’de bulunurken, Yunanca “tüm güney” manasına gelen Pannotia neredeyse büsbütün ekvatorun altında yer alıyordu. Bir harika kıta için ömrü hayli kısaydı; yaklaşık 600 milyon yıl evvel doğdu ve yalnızca 40 milyon yıl sonra parçalandı. Bu müddet, Pangea yahut Rodinia’nın ömrünün dörtte birinden bile az olsa da yarattığı tesir muazzam oldu.
Bilim insanları, Pannotia’nın birleşmesiyle deniz düzeylerinde yaşanan düşüşün, Dünya’yı çok soğuk bir “buz evi” devrine sokmuş olabileceğini ve bu parçalanmanın meşhur “Kambriyen Patlaması”nı, yani canlı çeşitliliğindeki dev sıçramayı tetiklediğini düşünüyor.
1970’lerden beri jeoloji kayıtlarında yer alan Pannotia, uzun mühlet boyunca fosil kayıtları, okyanus kimyası ve zirkon yaşı ölçümleriyle desteklendi. Birçok uzman için bu kıtanın varlığı tartışmaya kapalı bir gerçek üzere görünüyordu. Lakin yaklaşık 25 yıl evvel, teknoloji ilerledikçe bu tablo değişmeye başladı. Kıtaların pozisyonlarını belirleyen paleomanyetik kayıtlar ve daha hassas tarihleme metotları, Pannotia’nın varlığına dair kuşkuları artırdı.
Var mıydı, yok muydu?
Pannotia’yı kuşkulu hale getiren en büyük sorun, delil olarak sunulan taşların ve çarpışma izlerinin tarihleri oldu. Muhteşem kıtayı oluşturması gereken çarpışmalardan geldiği düşünülen kayaların aslında çok daha genç olduğu anlaşıldı. Dahası, kıtanın parçalanmasından sonra oluşması gereken kimi katmanların, kıta şimdi birleşmeden çok evvel var olduğu saptandı. Direkt deliller zayıflayınca, dolaylı argümanlar da sarsıldı.
İşin bir de mantıksal boyutu var. Eğer Pannotia sahiden var olduysa, muhteşem kıta döngüsü inanılmaz derecede hızlanmış demek oluyor. Bu da Dünya’nın derinliklerinde bu ritmi hızlandıran devasa bir değişim olduğu manasına gelir ki bu türlü bir durumda, bir sonraki üstün kıtanın “kapıda” olduğunu varsaymamız gerekirdi. Bugün yer bilimcilerin bir kısmı bu kıtayı hala bir gerçek olarak kabul ederken, başkaları onu Pangea’ya giden yolda tamamlanamamış bir “basamak” yahut geçiş evresi olarak görüyor. Tahminen de Pannotia tüm kesimleriyle tek bir blok olmayı hiçbir vakit başaramadı ve birleşmeye çalışırken parçalanmaya başladı.
Sonuç ne olursa olsun, bu belirsizlik aslında bilimin tabiatındaki sağlıklı merakı besliyor. Pannotia ister gerçek bir harika kıta olsun ister yalnızca süreksiz bir birleşme, Dünya’nın evriminde büyük bir iz bıraktı. Milyonlarca yıldır yerinde duran kayalar, tarihlerini tam olarak çözmemiz için biraz daha bekleyebilir. Bu süreçte öğreneceğimiz her yeni bilgi, üzerinde yaşadığımız bu devasa yapbozun kesimlerini biraz daha yerine oturtacak.
